Pierwsze promienie słońca przebijają się nad strzelińskim ratuszem, gdy skręcasz w wąską uliczkę prowadzącą do miejsca, o którym wie niewielu. Za rzędem współczesnych domów nagle wyrasta przed Tobą niewielka wieża z granitowego kamienia. Jej surowe mury kryją historię dłuższą niż dzieje samego miasta. W naszym cyklu „Ukryte Klejnoty” zabieramy Cię do Rotundy św. Gotarda w Strzelinie – świątyni, która pamięta początki Śląska, a dziś skrywa się w cieniu codziennego zgiełku.
Historia – od romańskiej rotundy do „polnische kirche”
Rotunda została zbudowana w połowie XII wieku, jeszcze zanim Strzelin otrzymał prawa miejskie. Wzniesiono ją na planie koła, prawdopodobnie pod wpływem czeskich i morawskich tradycji budowlanych, i przystosowano do pełnienia funkcji obronnej, bo osada była jedynie targowiskiem. Najstarsze przekazy źródłowe z lat 1233 i 1300 mówią o niewielkim, romańskim kościele. Po nadaniu Strzelinowi praw miejskich i wzniesieniu murów obronnych świątynia przestała pełnić funkcję strażnicy i została włączona w sieć parafialną.
W XIV stuleciu dobudowano do niej prostokątną nawę i rozebrano półkolistą apsydę, a starą część podwyższono, adaptując na dzwonnicę, co przydało rotundzie gotycki charakter.
Epoka reformacji odmieniła życie religijne miasteczka. W 1549 r. rotunda stała się świątynią ewangelicką, a w czasie panowania habsburskiego przeszła pod zarząd augustianów z Wiednia. W latach 1689–1708 zakonnicy odprawiali tu nabożeństwa w języku polskim, dzięki czemu kościół zyskał przydomek „polnische kirche”. W początkach XIX wieku świątynia pełniła rolę filii parafii św. Michała. Po I wojnie światowej parafianie utracili możliwość korzystania z polskojęzycznych mszy, a po zakończeniu II wojny kościół został opuszczony i objęty badaniami archeologicznymi. Dopiero w 1992 r., po renowacji i rekonsekracji, rotunda została włączona do parafii Podwyższenia Krzyża Świętego i odzyskała sakralną funkcję.
Z biegiem stuleci budowla ulegała licznym przekształceniom. W XV wieku do południowej ściany dostawiono drugą nawę, tworząc kościół dwunawowy ze sklepieniem krzyżowo‑żebrowym typowym dla gotyku. Kolejne remonty w XVI stuleciu zatarły pierwotny romański charakter, a jednak w dolnych partiach wieży, do wysokości około 6 m, wciąż można podziwiać autentyczne fragmenty średniowiecznego muru. Odkryte w 1953 r. fundamenty wschodniej apsydy pozwalają archeologom odtworzyć w wyobraźni pierwotny, centralny układ świątyni.
Architektura – granit, cegła i gotyckie maswerki
Pierwotna rotunda była prostą, jednonawową budowlą o średnicy około 6 m, zakończoną półkolistą apsydą. Jej ściany wzniesiono z łamanego granitu, co dobrze wpisywało się w krajobraz ziemi strzelińskiej. Kiedy w XIV wieku rozebrano apsydę i dobudowano prostokątną nawę, pierwotną część podwyższono i przerobiono na wieżę dzwonną. Wtedy pojawiły się smukłe, ostrołukowe okna z maswerkami – dekoracyjnymi, kamiennymi wypełnieniami okien, charakterystycznymi dla dojrzałego gotyku. Dzięki temu świątynia zyskała nową funkcję – wieża górująca nad okolicą mogła pełnić rolę sygnaturki, a zarazem punktu obserwacyjnego.
Najstarsze zachowane elementy
Najstarszym, zachowanym do dziś elementem kościoła jest dolna część wieży z prostym portalem – to fragment pierwotnej rotundy. W jej murach archeolodzy odkryli ślady łuków, które kiedyś prowadziły do półkolistej apsydy. Na zewnątrz zwracają uwagę masywne przypory oraz okna z rozetami typowymi dla późnego gotyku, a także płyty nagrobne z XVIII wieku. Szczególnie cenne jest barokowe epitafium poświęcone Hansowi Adamowi von Wentzky i jego żonie Zofii Elżbiecie, ukończone w 1726 r., gdzie figury alegoryczne symbolizują Miłość i Wiarę. Przy murach można zobaczyć także starsze nagrobki Waltena Windischa (zm. 1582 r.) i George’a Kuhna (zm. 1625 r.), dzięki którym czuje się ulotną obecność dawnych mieszkańców Strzelina.
Wnętrze pełne prostoty
Wnętrze kościoła, choć skromne, zachwyca sklepieniem krzyżowo‑żebrowym z XIV–XV wieku. Żebra te, łączące się na środku każdego przęsła, przenoszą ciężar konstrukcji na smukłe filary i podkreślają strzelistość gotyckiej przestrzeni. Po północnej stronie prezbiterium wisi barokowy nagrobek, a w posadzce można dostrzec płyty upamiętniające dawnych parafian. Całość otula aura prostoty i dawnej pobożności – niewielkie, romańskie okna w wieży przepuszczają tylko smugi światła, a surowe ściany pozostawiono bez polichromii.
Patron świątyni – św. Gotard i jego kult
Dedykacja strzelińskiej świątyni nie jest przypadkowa. Św. Gotard z Hildesheim urodził się około 960 r. w Bawarii. W młodości wstąpił do benedyktyńskiego opactwa w Niedernburg, skąd trafił do Hildesheim, gdzie szybko zyskał sławę gorliwego zakonnika. W 1022 r. został biskupem Hildesheimu, przeprowadzając reformę życia monastycznego i zakładając nowe klasztory. Zmarł 4 maja 1038 r., a w 1131 r. został kanonizowany przez papieża Innocentego II.
Jego kult szybko rozprzestrzenił się w Europie; w 1135 r. grób świętego odwiedził polski książę Bolesław Krzywousty, prosząc o wstawiennictwo. Św. Gotard stał się patronem kamieniarzy i murarzy – nie bez powodu jego imię nosi rotunda w mieście słynącym z granitowego kamieniołomu. Wzywa się go także w chorobach reumatycznych i podczas burz, a jego święto obchodzone jest 5 maja.
Rotunda dziś – jak zwiedzać i czego się spodziewać?
Choć Rotunda św. Gotarda jest jednym z najstarszych zabytków Dolnego Śląska, nie jest powszechnie dostępna. Jej ukryte położenie i skromne rozmiary sprawiają, że wielu turystów przechodzi obok, nie zdając sobie sprawy z jej wartości. Obecnie obiekt jest filialnym kościołem parafii Podwyższenia Krzyża Świętego, a msze odbywają się sporadycznie. Dzięki staraniom władz miasta i lokalnej społeczności rotunda została odrestaurowana i zabezpieczona przed zniszczeniem. Romanistyczne elementy zachowały się jednak tylko w dolnej partii wieży – powyżej dominuje gotyk, a wewnątrz uwagę przyciąga jedynie barokowy nagrobek i surowe sklepienie.
Dostęp do świątyni jest ograniczony: portale turystyczne informują wprost, że obiekt nie jest udostępniany indywidualnym turystom. Grupy zorganizowane mogą jednak zwiedzić wnętrze po wcześniejszym umówieniu terminu – zwiedzanie jest bezpłatne, a rezerwacji dokonuje się telefonicznie. Oficjalna strona gminy podaje numer do Strzelińskiego Ośrodka Kultury (71 392 15 43); kontaktując się z centrum informacji turystycznej można ustalić dogodny termin. Warto pamiętać, że rotunda znajduje się przy ulicy Michała Archanioła, w pobliżu rynku, a jej współrzędne GPS to 50.7812 N, 17.0735 E – w nawigacji wpisz „Rotunda św. Gotarda Strzelin”, by trafić na miejsce.
Praktyczne wskazówki
Jeżeli chcesz poczuć klimat tego miejsca, warto wybrać się na spacer po Strzelinie. W pobliżu rotundy znajduje się XIV‑wieczna kaplica szpitalna św. Jerzego, a w rynku można zobaczyć granitowy stół sędziowski i odrestaurowaną wieżę ratuszową z tarasem widokowym. Zachęcamy również do odwiedzenia pobliskiego kamieniołomu – największego wyrobiska granitu w Europie. Choć teren jest na co dzień zamknięty, w czasie miejskich świąt organizowane są dni otwarte, podczas których można spojrzeć w 120‑metrową przepaść.
Z punktu widokowego na wzgórzu Gromnik rozciąga się panorama Wzgórz Niemczańsko‑Strzelińskich i Równiny Wrocławskiej. Miłośnicy kuchni docenią lokalne restauracje – w Strzelinie warto spróbować regionalnych potraw w gospodzie pod Lipką.
Ciekawostki i legendy
Wokół rotundy narosło wiele opowieści. Jedna z nich mówi, że w średniowieczu przechowywano tu drogocenne relikwie, które miały chronić miasto przed zarazą. Inna legenda opowiada o tajemnym przejściu łączącym rotundę z nieistniejącym już klasztorem klarysek – podobno mnisi z Wiednia ukrywali w nim dokumenty przynoszone z Habsburskiej stolicy. Choć archeolodzy nie znaleźli śladów podziemnego tunelu, podczas badań w 1953 r. natrafiono na fundamenty dawnej apsydy i fragmenty ceramiki, które potwierdziły romańskie pochodzenie budowli.
W czasie renowacji w latach 90. XIX wieku w murach odkryto również kamienne kule, którymi ostrzeliwano miasto w czasie wojny trzydziestoletniej. Te znaleziska przypominają, że rotunda była świadkiem wielu burzliwych wydarzeń.
Dlaczego warto odwiedzić Strzelin?
Choć rotunda jest niewielka i ukryta, sama wizyta w Strzelinie może być niezapomnianym przeżyciem. Oprócz romańsko‑gotyckiego kościółka, miasto oferuje wiele atrakcji: od imponującej wieży ratuszowej, przez zabytkową kaplicę, po nowoczesny aquapark i kamieniołom granitu. W pobliskich wsiach odnajdziesz neoromański kościół św. Marcina w Nowolesiu oraz ruiny średniowiecznego grodu na wzgórzu Gromnik.
Warto także odwiedzić Dom Książąt Brzeskich i spacerować wśród historycznych uliczek, korzystając z fotoplastykonów, które ukazują, jak miasto wyglądało przed zniszczeniem w 1945 r. Kilka kilometrów dalej czeka Biały Kościół – miejscowość z kąpieliskiem i wypożyczalnią sprzętu wodnego. Strzelin to idealny cel na weekendowy wypad z Wrocławia – pociągiem dojedziesz tu w niespełna 40 minut.
Co zobaczyć w okolicy?
- Rotunda św. Gotarda – najstarszy zabytek Strzelina, łączący romańską prostotę z gotycką strzelistością.
- Baszta prochowa – ostatni fragment średniowiecznych fortyfikacji, z której rozpościera się widok na miasto.
- Kaplica św. Jerzego – XIV‑wieczna świątynia będąca częścią dawnego szpitala, położona w pobliżu rotundy.
- Wieża ratuszowa – odrestaurowowana w 2011 r. wieża z tarasem widokowym i ekspozycją minerałów.
- Kamieniołom granitu – największe wyrobisko granitu w Europie; podczas dni otwartych można zobaczyć 120‑metrową przepaść.
- Wzgórze Gromnik – 393‑metrowe wzgórze z ruinami średniowiecznego grodu i wieżą widokową.
Przydatne informacje
Lokalizacja: ul. Michała Archanioła, Strzelin. Współrzędne GPS: 50.7812 N, 17.0735 E.
Dostęp: zwiedzanie wnętrza tylko dla grup po rezerwacji telefonicznej w Strzelińskim Ośrodku Kultury (tel. 71 392 15 43) lub Centrum Informacji Turystycznej (tel. 518 845 240).
Wstęp: bezpłatny. Indywidualni turyści mogą podziwiać rotundę z zewnątrz; warto jednak zapytać w parafii o możliwość wejścia do środka.
Dojazd: z Wrocławia do Strzelina można dojechać pociągiem lub samochodem w około 40 minut.
Otoczenie: w okolicy znajdują się restauracje, kawiarnie i noclegi, a także liczne szlaki piesze i rowerowe, dzięki którym można zwiedzać Wzgórza Strzelińskie.
Podsumowanie – rotunda, która wciąż inspiruje
Rotunda św. Gotarda w Strzelinie to budowla wyjątkowa – świadek historycznych przełomów, miejsce modlitwy i symbol lokalnej tożsamości. Jej skromna, romańsko‑gotycka bryła opowiada historię miasta, w którym przeplatały się wpływy polskie, czeskie i niemieckie. Mimo że dziś nie jest łatwo dostępna, warto włożyć odrobinę wysiłku, by ją zobaczyć.
Spacer po Strzelinie i okolicy pozwala odkryć wiele innych atrakcji, a wizyta w rotundzie jest jak podróż w czasie do epoki, gdy kamień i modlitwa kształtowały krajobraz Dolnego Śląska. Jeżeli lubisz odkrywać miejsca poza głównymi szlakami, ten ukryty klejnot powinien znaleźć się na Twojej liście.
