Na brukowanych uliczkach kłodzkiej starówki, gdzie w powietrzu unosi się zapach kawy i wilgotnego kamienia, czas płynie inaczej. Za renesansowymi kamienicami, w cieniu Twierdzy Kłodzko, wyrasta monumentalna sylwetka kościoła, który dla wielu pozostaje nieoczywistym celem wycieczki. Dwuwieżowa bryła Kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, najstarszej świątyni w mieście, góruje nad placem Kościelnym jak strażnik historii. W tym miejscu legenda o wizji młodego studenta i kunszt śląskich rzemieślników tworzą opowieść, która wciąga równie mocno jak dźwięk dzwonów bijących ze stromych wież.
Legenda i pierwsze wieki świątyni
Historia kościoła rozpoczyna się w XII wieku, gdy na wzgórzu pod zamkiem istniał niewielki drewniany kościół parafialny. W 1194 r. joannici – rycerski zakon szpitalników – otrzymali podgrodzie Kłodzka wraz z kaplicą maryjną i rozpoczęli tu swoją posługę. To właśnie im przypisuje się wmurowanie pierwszego kamienia pod nową, murowaną świątynię w 1344 r.
Inicjatorem był Arnošt z Pardubic, pierwszy arcybiskup praski i rodowity kłodzczanin, który w młodości uczęszczał do miejscowej szkoły joannitów. Według legendy miał tu wizję: podczas modlitwy obraz Matki Boskiej na ołtarzu odwrócił od niego głowę, co skłoniło go do duchowej przemiany. Z wdzięczności za to wydarzenie Arnošt ufundował farę i zapisał w testamencie znaczną sumę na budowę świątyni.
Budowa rozpoczęta przez joannitów ciągnęła się z przerwami aż do połowy XVI w. Wojny husyckie i zamieszki religijne spowalniały prace, które wznowiono dopiero po 1458 r. W XV w. wzniesiono główną nawę, a w latach 1462‑1468 ukończono południową wieżę, zwaną Białą. Jej młodszą siostrę, północną wieżę Czarną, zaczęto budować w 1487 r., a zakończono około 1522 r.
Bryła kościoła powstawała etapami, poczynając nietypowo od zachodu; dlatego zachodnia fasada i wieże są najstarszymi częściami budowli. W 1482 r. przy północnym portalu ukończono kaplicę Ogrójca, a kilka lat później przykryto sklepieniami sieciowymi nawy boczne. Nawę główną przykryto murowanym sklepieniem dopiero w połowie XVI w., wcześniej chronił ją drewniany strop.
W czasie reformacji świątynia była przez ponad pół wieku w rękach protestantów, a joannici zachowali jedynie kaplicę św. Jakuba dla katolickiego kultu. W 1624 r., po wojnie trzydziestoletniej, kościół wrócił do katolików i trafił pod opiekę jezuitów. To właśnie jezuici nadali mu obecny, barokowy charakter. Podwyższyli nawy boczne, nadbudowali empory, wykonali nową więźbę dachową i pokryli dach gontem, obawiając się zbyt dużego obciążenia murów.
W latach 1660‑1670 włoscy sztukatorzy ozdobili sieciowe sklepienia bogatą dekoracją stiukową, a w 1733 r. usunięto attykę wież, która groziła zawaleniem. Dzięki tym pracom surowa gotycka bryła zyskała miękkość baroku, tworząc wyjątkową syntezę dwóch epok.
Gotycka bryła i barokowe fasady
Kościół Wniebowzięcia NMP to trójnawowa bazylika typu travée bez transeptu, z siedmioma przęsłami i trzema półosiobocznymi apsydami. Jego całkowita długość z przyporami wynosi około 62 m, a szerokość (z kaplicami i przedsionkami) ponad 44 m, co czyni go jedną z największych świątyń w regionie. Nawę główną w świetle mierzy 53,6 m długości i 22,4 m szerokości. Budowla jest orientowana nietypowo – skręcona o około 41 stopni na południe względem osi wschód–zachód, co wynikało ze znacznego obniżenia terenu w północno‑wschodniej części placu. Z tego powodu portal zachodni nie znajduje się na osi nawy głównej, ale został przesunięty ku południowi, tworząc harmonijną asymetrię.
Fasada zachodnia składa się z dwóch czworobocznych wież. Wyższa wieża Biała liczy pięć kondygnacji, niższa Czarna – cztery. Obydwie zwieńczone są namiotowymi hełmami, a między nimi wznosi się szeroki międzywieżowy szczyt z wysokim, półkoliście zamkniętym oknem.
Elewacje boczne opięte są uskokowymi przyporami ozdobionymi sterczynami, maswerkami i motywami zoomorficznymi. Od północy do nawy bocznej przylega czteroprzęsłowa kruchta z Ogrójcem, otwarta arkadami ku placowi. Od południa wznosi się jednoprzęsłowa kaplica św. Jakuba, zakrystia i przedsionek. Na północnej wieży można dostrzec rzeźbione popiersia księcia Henryka Ziębickiego i jego żony Urszuli oraz kamienną postać Chrystusa z około 1500 r.
Do otoczenia świątyni prowadzi barokowa brama z 1703 r., zwana Czarną Bramą. Jej toskańskie kolumny dźwigają figury świętych jezuickich: Ignacego Loyoli, Franciszka Borgiasza i Franciszka Ksawerego. Dawniej brama była północnym wejściem na przykościelny cmentarz; dziś stanowi malowniczy wstęp na plac Kościelny. Spacerując wokół kościoła warto zwrócić uwagę na dawny mur cmentarny i fragmenty średniowiecznej zabudowy, które zachowały klimat dawnego Kłodzka.
Barwne wnętrze: sieciowe sklepienia i morze sztukaterii
Przekroczenie progu świątyni przenosi w inny świat. Sieciowe sklepienia nawy głównej wznoszą się lekko ku górze, a stiukowe ornamenty z lat 1660‑1670 tworzą gęstą koronkę roślinnych i geometrycznych motywów. W prezbiterium dawne sklepienie sieciowe zastąpiono w baroku gładką kolebką, dzięki czemu ołtarz główny jest doskonale wyeksponowany.
Wystrój nawy głównej wzbogacają barokowe pilastry, gzymsy i galeria patronów miasta – popiersia 14 świętych autorstwa Franza Karla Veita umieszczone między otworami empor. Nad nimi znajdują się malowidła Karola Dankwarta ilustrujące hymn Salve Regina, a na filarach wiszą obrazy pierwszych świętych jezuickich, w tym polskich: Stanisława Kostki i Melchiora Grodzieckiego. Między przęsłami stoją również stiukowe figury 12 apostołów wykonane w 1680 r.
Sercem kościoła jest późnobarokowy ołtarz główny (1727‑1729), zaprojektowany przez jezuickiego architekta Christophera Tauscha i wykonany przez rzeźbiarza Johanna Albrechta Siegwitza.
W centralnej niszy, pod ozdobnym baldachimem, znajduje się słynna gotycka figura „Kłodzkiej Madonny” – 1,5‑metrowa rzeźba z lipowego drewna datowana na połowę XV w. Postać Maryi z Dzieciątkiem otaczają anioły i symbole czterech ewangelistów, a całość wieńczy attyka z typowym dla jezuickiej ikonografii oknem w kształcie wolego oka i przedstawieniem Boga Ojca. Po bokach ołtarza stoją rzeźby św. Jana Chrzciciela i św. Piotra, a kamienne balaski z 1696 r. oddzielają prezbiterium od nawy.
Przy filarach naw bocznych ustawiono pięć bocznych ołtarzy: św. Barbary, Nawiedzenia, św. Anny Samotrzeciej, św. Alojzego Gonzagi oraz Wniebowzięcia NMP. Północną nawę wieńczy ołtarz św. Franciszka Ksawerego z 1739 r., ozdobiony obrazem kłodzkiego malarza Hieronima Richtera oraz figurami świętych Rocha i Karola Boromeusza. Na posadzce w pobliżu tego ołtarza znajduje się krypta książąt ziębickich, wykuta w 1558 r., w której spoczywają przedstawiciele miejscowej linii Piastów. W nawie północnej zwraca uwagę późnogotycka chrzcielnica z 1517 r., fundacji hrabiego Ulricha von Hardeck, ozdobiona herbami joannitów i lewkiem luksemburskim.
Kaplica św. Jakuba i inne skarby
Do najcenniejszych części kościoła należy kaplica św. Jakuba po południowej stronie, zamknięta wieloboczną apsydą. Kaplica ta jest miejscem ekspozycji wysokiej klasy gotyckiej rzeźby zwanej Madonną z Czyżykiem. Wykonana około 1360 r. z drewna dębowego, przedstawia Maryję z Dzieciątkiem trzymającym małego ptaszka. Badacze wiążą to dzieło z warsztatem słynnego Piotra Parlera, twórcy katedry św. Wita w Pradze. W kaplicy zachowały się również fragmenty późnogotyckich fresków z początku XVI w., przedstawiające m.in. Madonnę Apokaliptyczną i sceny z życia świętych.
Po północnej stronie nawy znajduje się kaplica żałobna, zwana Kaplicą Zmarłych, wzniesiona w 1683 r. w miejscu wcześniejszej kaplicy św. Anny. W jej wnętrzu dominują elementy późnego baroku; przed wejściem do kaplicy znajduje się krypta rodziny hrabiów Montani z Ołdrzychowic Kłodzkich.
W pobliżu, w drugiej kondygnacji północnej nawy, ustawiono pierwotny gotycki nagrobek Arnošta z Pardubic z końca XIV w. – marmurową tumbę z wizerunkiem arcybiskupa wyrzeźbioną w białym wapieniu. Według legendy kamienny nagrobek rozpadł się sto lat po śmierci fundatora, tak jak zapowiedział to w testamencie. W nawie północnej znajdziemy też biały marmurowy pomnik klęczącego arcybiskupa, wykonany przez rzeźbiarza Johanna Jandę w 1864 r. z okazji 500‑lecia śmierci fundatora. Obecny pomnik zastąpił pierwotny nagrobek, który przeniesiono w głąb nawy.
Kaplica Ogrójec przy północnym portalu, zbudowana w 1482 r., zachwyca renesansowymi rzeźbami przedstawiającymi pojmanie Chrystusa: Judasz Iskariota i Dwunastu Siepaczy stoją po jednej stronie, naprzeciwko znajduje się grupa z modlącym się Chrystusem i trzema śpiącymi apostołami. Kompozycja łączy średniowieczną konwencję i renesansowe podejście do dynamiki postaci, a sama kaplica była dawniej głównym wejściem od strony miasta.
Ambona, organy i dzwony – rzeźbiarska orkiestra
Rzeźbiarz Michał Klahr Starszy pozostawił w kościele prawdziwe perełki. Jego autorstwa są bogato zdobiona ambona z około 1710 r., zespół barokowych konfesjonałów oraz prospekt organowy, który do dziś robi ogromne wrażenie.
Pierwsze organy w świątyni pojawiły się już w 1495 r. Obecna muzyczna empora zbudowana została w 1512 r., a w 1726 r. praski organmistrz Anton Streit wykonał nowy instrument. W XIX w. firma Schlag & Söhne ze Świdnicy zbudowała kolejne, monumentalne organy, które w 1979 r. przebudowano, wyposażając je w nowy stół gry i modernizując system na elektro‑pneumatyczny. Drewniany prospekt organowy, z rzeźbami aniołów grających na instrumentach, królem Dawidem i świętą Cecylią, przypomina typową „anielską orkiestrę” znaną z jezuickich kościołów.
Na dwóch wieżach farnej świątyni zawieszono pięć dużych dzwonów. Najstarszy pochodzi z 1459 r., a największy, odlany w 1499 r. przez brneńskich ludwisarzy Hieronima i Sebastiana Haubików, waży ponad 4,4 t. Podczas burz pioruny wielokrotnie trafiały w wieże – w 1610 r. spadł jeden z dzwonów, a w 1768 r. piorun uderzył w obie wieże – jednak instrumenty przetrwały te zdarzenia. Dzwony są bogato zdobione napisami, herbami i płaskorzeźbami; z powodu złego stanu technicznego od lat milczą, czekając na remont.
Dlaczego warto odwiedzić kłodzką farę?
Kościół Wniebowzięcia NMP jest świadectwem burzliwej historii regionu i kunsztu średniowiecznych oraz barokowych artystów. Gotyckie sklepienia płynnie przechodzą w barokowe sztukaterie, a każda kaplica kryje w sobie opowieść o dawnych fundatorach i wybitnych twórcach. Wielowiekowa tradycja sprawia, że świątynia jest żywym miejscem modlitwy i kultury – odbywają się tu codzienne msze, koncerty organowe i spotkania lokalnej wspólnoty. Spacer po chłodnym wnętrzu pozwala zrozumieć, jak silnie religia, sztuka i lokalna historia splatają się w jednym miejscu. Odwiedzenie kolegiaty to nie tylko lekcja historii, ale także doświadczenie estetyczne i duchowe, które pozostaje w pamięci na długo.
Informacje praktyczne dla zwiedzających
Świątynia znajduje się w centrum miasta, przy placu Kościelnym, kilka minut spacerem od rynku. Kościół jest otwarty codziennie od godziny 9:00 do 18:00, a wstęp jest bezpłatny. W dni powszednie msze odbywają się o 7:00, 7:30, 8:00 i 18:00, zaś w niedziele o 7:00, 8:00, 9:30, 11:00, 12:30, 16:00 i 18:00. Za możliwość fotografowania pobierana jest niewielka opłata. Samochód można zostawić na pobliskich parkingach, lecz w sezonie turystycznym warto przygotować się na chwilę poszukiwań. Aktualne informacje oraz ogłoszenia parafialne dostępne są na oficjalnej stronie ojców jezuitów: klodzko.jezuici.pl.
Przy planowaniu wizyty warto wziąć pod uwagę, że wnętrze świątyni jest chłodne nawet latem – zabierz więc coś ciepłego. Jeśli chcesz obejrzeć kaplice i nagrobki z przewodnikiem, skontaktuj się z lokalnym biurem informacji turystycznej. Kolegiata jest również przystosowana do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością; wzdłuż placu prowadzą łagodne podejścia, a w środku dostępne są niskie schody.
Atrakcje w pobliżu – co zobaczyć jeszcze?
Kłodzko to miasto pełne atrakcji, dlatego wizyta w farnej świątyni może być częścią dłuższego spaceru. Oto kilka propozycji, które warto połączyć z wizytą w kościele:
- Most gotycki na Młynówce – kamienny most z XIV w. z barokowymi figurami, nazywany „małym Karolem”, prowadzi przez starą fosę i jest jednym z symboli miasta.
- Twierdza Kłodzko – potężna forteca górująca nad miastem, oferująca piękne panoramy i możliwość zwiedzania podziemnych korytarzy.
- Muzeum Ziemi Kłodzkiej – muzeum regionalne mieszczące się w dawnej gmachu jezuickiej szkoły, z bogatymi zbiorami historycznymi i artystycznymi.
- Rynek i ratusz – renesansowy rynek z kolorowymi kamienicami, gotyckim ratuszem oraz kolumną Maryjną z 1680 r., ufundowaną jako wotum po zarazie.
Jeśli dysponujesz większą ilością czasu, wybierz się również do pobliskiej Twierdzy Srebrnogórskiej, do parku miniatur „Minieuroland” albo na spacer na malowniczy kamienny most w Bardzie. Region Kotliny Kłodzkiej kryje wiele innych ukrytych klejnotów, które z pewnością zaskoczą nawet najbardziej doświadczonych podróżników.
Przepis na własne odkrywanie – plan wizyty
Aby w pełni docenić niezwykłość tej świątyni, poświęć na zwiedzanie co najmniej godzinę. Oto przykładowy plan, który pozwoli Ci nie pominąć najważniejszych miejsc:
- Zacznij od obejścia kościoła z zewnątrz, zwracając uwagę na asymetrię wież i barokową Czarną Bramę.
- Wejdź przez portal zachodni i zatrzymaj się pod sklepieniem nawy głównej, by podziwiać sieciowe sklepienia i stiukowe ornamenty.
- Skieruj się do prezbiterium, obejrzyj ołtarz główny z „Kłodzką Madonną”, a następnie przejdź wzdłuż naw bocznych, zatrzymując się przy bocznych ołtarzach.
- Odwiedź kaplicę św. Jakuba i zobacz „Madonnę z Czyżykiem” oraz gotyckie freski.
- Na koniec wejdź do kaplicy Ogrójca, aby obejrzeć unikatowe grupy rzeźbiarskie, i zajrzyj do kaplicy żałobnej, gdzie znajduje się pierwotny nagrobek Arnošta z Pardubic.
Realizując taki plan, doświadczysz harmonii gotyku i baroku, poczujesz zapach kadzidła unoszący się w wiekowym wnętrzu i usłyszysz echo historii, która wciąż rozbrzmiewa w kamieniach kłodzkiej fary. To miejsce, choć ukryte w cieniu bardziej znanych atrakcji Dolnego Śląska, zachwyca autentycznością i sprawia, że każdy miłośnik sztuki czy architektury będzie chciał tu wrócić.
