Gdy mgły porannego słońca unoszą się nad doliną Łaby w północnych Czechach, na tle wzgórz wyłania się niezwykły widok. Na jednym brzegu rzeki wznosiły się niegdyś drewniane pawilony i kolumnady jednego z najbardziej luksusowych uzdrowisk Europy, na drugim powstawał monumentalny szpital dla weteranów oraz kościół dedykowany Trójcy Świętej. To Kuks – barokowy kompleks stworzony przez hrabiego Františka Antonína Šporka, w którym życie i zabawa sąsiadowały z medytacją nad przemijaniem.
Miejsce to jest dziś ważnym punktem Europejskiego Szlaku Zamków i Pałaców; łączy historię, sztukę i krajobraz, pozostawiając w pamięci odwiedzających fascynujące obrazy czeskiego baroku. W artykule zabieram Cię do Kuksu, by opowiedzieć o wizjonerskiej idei hrabiego, blasku i upadku uzdrowiska, niezwykłych rzeźbach przedstawiających cnoty i wady autorstwa Matyáša Bernarda Brauna, tajemniczych malowidłach „Tańca śmierci” oraz o tym, jak barokowa apteka „U Granátového jablka” zamieniła się w muzeum farmacji. Poznasz również współczesne atrakcje Kuksu i praktyczne wskazówki, jak zaplanować wizytę.
Historia Kuksu – od źródeł leczniczych do królewskiego spa
Nazwa „Kuks” wywodzi się prawdopodobnie z dawnego określenia udziału w wydobyciu złota, choć w XVII wieku bardziej kojarzyła się z leczniczymi źródłami. W 1664 roku generalny oficer Johann von Sporck kupił posiadłość Hradiště, a w 1684 jego syn, hrabia Franz Anton von Špork, odziedziczył ją w całości. Ambitny arystokrata postanowił wykorzystać bogactwo i źródła mineralne, by stworzyć kurort dla europejskich elit. Około 1695 roku rozpoczęto budowę monumentalnego uzdrowiska i zespołu rezydencjonalnego. Sprzyjały temu korzystne opinie lekarzy z Uniwersytetu w Pradze, którzy badali wodę i potwierdzili jej właściwości lecznicze.
Projekt został zaplanowany symetrycznie względem osi poprzecznej do rzeki Łaby. Lewa strona doliny – dzisiejsza wieś Kuks – była przeznaczona na reprezentacyjne spa. W 1696 r. powstała tu kaplica Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a w 1710 château z kolumnadami, które pełniło funkcję sanatorium i centrum towarzyskiego. Gości przyjmował zajazd „Pod Złotym Słońcem”, działały drewniany teatr z włoskimi zespołami, biblioteka zwana Domem Filozofów oraz kaskadowe schody, po których podczas festynów płynęło wino. Spacerowano po ogrodach, słuchano koncertów, oglądano fajerwerki, polowano i bawiono się w naturalnym labiryncie. Do dziś zachowały się jedynie ruiny monumentalnych schodów – drewniane pawilony spa i zamek zostały rozebrane na początku XX wieku.
Po drugiej stronie rzeki hrabia przewidział miejsce refleksji i duchowości. Prawy brzeg zagospodarowano inaczej – powstała tu wyścigowa arena z figurami 40 karłów przedstawiających wrogów hrabiego, ogród z labiryntem, ale przede wszystkim szpital i kościół. To właśnie ta część ocalała i dziś stanowi największą atrakcję Kuksu.
Szpital i kościół – barokowe sanktuarium dla weteranów
Budowę szpitala rozpoczęto w 1707 roku, a zakończono w 1715 roku; jednocześnie powstawał kościół Trójcy Świętej zaprojektowany przez włoskiego architekta Giovanni Battistę Alliprandiego. Obie budowle posadowiono na tarasie, z którego roztaczał się widok na Łabę. Główną ideą hrabiego było stworzenie miejsca opieki dla weteranów wojennych i starców z jego dóbr – analogicznego do paryskiego Hôtel des Invalides. Do opieki nad pensjonariuszami sprowadzono hiszpański zakon braci szpitalnych św. Jana Bożego, który prowadził placówkę od 1743 r. aż do czasu aneksji Sudetów w 1938 r. Po wojnie w gmachu mieścił się dom starców oraz magazyny, co spowodowało poważne zniszczenia. Dopiero w latach 2013–2015 przeprowadzono kompleksową renowację w ramach projektu „Kuks – Granatowe Jabłko” i w marcu 2015 roku obiekt ponownie otwarto dla zwiedzających.
Kościół Trójcy Świętej ma nietypowy, ośmiokątny plan i łączy elementy włoskiego baroku z czeską tradycją. Wnętrze zdobią freski i ołtarz z przedstawieniem Zmartwychwstania Łazarza, a w krypcie spoczywają hrabia Špork oraz członkowie jego rodziny. Z tarasu przed kościołem prowadzą schody, które flankują kopie barokowych rzeźb. Oryginały znajdują się w lapidarium – chronione przed pogodą cenne dzieła Brauna i jego warsztatu.
Cnoty i Wady – alegoryczny teatr na tarasie
Jednym z najważniejszych elementów Kuksu jest cykl rzeźb „Cnoty i Wady”. Wykonany około 1717–1719 przez Matyáša Bernarda Brauna, składa się z 24 postaci ustawionych po obu stronach tarasu. Po lewej stronie stoją uosobienia cnót takich jak Wiara, Nadzieja, Miłość czy Mądrość, po prawej – personifikacje wad, m.in. Chciwość, Zazdrość, Pycha i Gniew. Rzeźby miały przypominać pensjonariuszom o moralnych wyborach między dobrem a złem. Obecnie na tarasie znajdują się kopie, natomiast oryginały można oglądać w lapidarium szpitala. Braun stworzył również inne dzieła w Kuksie – statuy błogosławieństw i aniołów „Błogosławionej śmierci” i „Żałobnej śmierci”, a także naturalną galerię „Betlém”, wykutą w piaskowcu w pobliskim lesie.
Tańczący ze śmiercią – barokowy cykl malarski
Podczas renowacji odsłonięto niezwykły zabytek: „Taniec śmierci”, czyli cykl 52 scen przedstawiających spotkanie ludzi z różnych warstw społecznych ze śmiercią. Malowidła powstały w XVIII wieku w 140‑metrowym korytarzu szpitala i były zakryte warstwą wapiennego tynku przez blisko 200 lat. W ramach prac konserwatorskich (2013–2015) eksperci zdjęli kolejne warstwy, zabezpieczyli pęknięcia i wypełnili ubytki, a następnie subtelnie zretuszowali zniszczenia. Cykl zachwyca groteskowymi postaciami szkieletów tańczących z królami, kupcami i żebrakami; pod każdą sceną widnieją staroniemieckie wiersze. Obrazy te odzwierciedlają barokową fascynację przemijaniem i były dla pacjentów swoistym memento mori.
Apteka „Pod Granatem” i ogrody ziołowe
W jednym ze skrzydeł szpitala działała od 1743 roku apteka Braci Miłosierdzia nazwana U Granátového jablka („Pod Granatem”). Symbol granatu oznaczał odrodzenie, a na półkach znajdowały się mikstury z niezwykłych składników – zachowały się pojemniki z napisami „kość z serca jelenia” i „proszek z czaszki wisielca”. Dziś w tych pomieszczeniach mieści się muzeum farmacji prowadzone przez Wydział Farmacji Uniwersytetu Hradec Králové. Pierwsza stała wystawa „Magia aptekarstwa” pokazuje rozwój farmacji – od wytwarzania tabletek i czopków w moździerzach po składanie recept. Druga ekspozycja, „Od apteki do fabryki”, prezentuje ewolucję produkcji leków od manufaktur do przemysłu. Uzupełnieniem wizyty jest rekonstrukcja laboratorium z XVIII wieku i możliwość własnoręcznego wykonania leku.
Za szpitalem założono barokowy ogród ziołowy, w którym uprawiano rośliny lecznicze i warzywa. W ramach renowacji ogrody odtworzono – dziś można spacerować alejkami obramowanymi obeliskiem i posągami dzieł warsztatu Brauna. Główna aleja prowadzi do figury chrześcijańskiego wojownika z 1732 r., a boczne rabaty zdobi 13 posągów Bartolomeo Zwengsa, symbolizujących pory roku i sztuki.
Upadek i odrodzenie – powódź, zapomnienie i renowacja
Śmierć hrabiego Šporka w 1738 r. zakończyła złoty okres Kuksu. Już dwa lata później powódź zniszczyła większość zabudowań, w tym most i budynki spa; przetrwały jedynie schody, szpital i kościół. Następcy hrabiego nie mieli środków ani motywacji, by odbudować kompleks. W 1901 r. ruiny zamku zostały rozebrane, a Kuks zamienił się w spokojną wieś. W XX wieku szpital pełnił różne funkcje – magazynu, szkoły i domu starców. W 1958 r. obiekt uznano za narodowy zabytek kultury, jednak błędnie nazwano go „zamkiem Kuks”. Dopiero w latach 2013–2015 przeprowadzono kompleksową renowację finansowaną m.in. ze środków Unii Europejskiej. Projekt „Kuks – Granatowe Jabłko” objął rekonstrukcję dachu, elewacji i wnętrz, przywrócenie ogrodów ziołowych oraz utworzenie centrum edukacyjnego. W 2017 r. prace te zostały uhonorowane Europejską Nagrodą Dziedzictwa / Europa Nostra; jurorzy podkreślili, że kompleks doskonale ukazuje barokowe ideały i symbolikę przeciwieństw – życie reprezentowane przez spa na jednym brzegu oraz starość i śmierć uosabiane przez szpital i cmentarz po drugiej stronie.
Braunův Betlém i okolica
W odległości kilku kilometrów od Kuksu znajduje się wyjątkowa galeria pod gołym niebem – Braunův Betlém. Jest to zespół rzeźb i reliefów wykutych w piaskowcu przez Brauna i jego uczniów w pierwszej połowie XVIII wieku. Przedstawiają sceny biblijne, m.in. Adorację Pasterzy, Przybycie Trzech Króli czy postać pustelnika Onufrego. Do Betlejem prowadzi 7‑kilometrowy szlak przyrodniczy „Chodźmy do Betlejem”, który zaczyna się i kończy przy szpitalu. Na trasie ustawiono tablice informacyjne, a w ostatnich latach powstała także współczesna Droga Krzyżowa z 15 stacjami autorstwa czeskich rzeźbiarzy. Spacer do lasu pozwala zetknąć się z naturalnym otoczeniem rzeźb i uświadomić sobie ich niezwykłą skalę.
Co zobaczyć i jak zaplanować wizytę
Kompleks w Kuksie to nie tylko zabytek, lecz także żywe muzeum. Obecnie gmach jest siedzibą Muzeum Czeskiej Farmacji, centrum edukacyjnego i miejsca wydarzeń kulturalnych. W sezonie (zwykle od kwietnia do listopada) organizowane są różnorodne trasy zwiedzania z przewodnikiem, w tym zwiedzanie szpitala, kościoła i lapidarium. Warto również zajrzeć do sklepiku zielarskiego i skosztować ziołowych herbat. Na zwiedzanie całego kompleksu, wraz z ogrodami i Betlejem, warto przeznaczyć cały dzień.
Szpital i kościół – największe atrakcje, w tym lapidarium z oryginalnymi rzeźbami, freski i krypty.
Apteka „Pod Granatem” – muzeum farmacji z interaktywnymi ekspozycjami dla dorosłych i dzieci.
Ogród ziołowy – geometryczne rabaty, rzeźby i barokowe obeliski, idealne miejsce na spacer.
Braunův Betlém – naturalna galeria w lesie, dostępna pieszo lub rowerem.
Okolice – w sąsiedztwie znajdują się inne zamki ze Szlaku Europejskiego, m.in. Zamek w Náchodzie oraz barokowy Zamek Karlova Koruna.
Jak przygotować się do wizyty – 5 praktycznych wskazówek
Sprawdź godziny otwarcia – kompleks jest otwarty sezonowo; aktualny harmonogram i rezerwacja biletów dostępne są na oficjalnej stronie hospital-kuks.cz.
Rezerwuj z wyprzedzeniem – zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem, a liczba miejsc jest ograniczona. Bilety można zamówić online.
Zaplanuj dojazd – do Kuksu można dojechać autem (uwaga na ograniczoną liczbę miejsc parkingowych), pociągiem z przesiadką w Jaroměřu lub rowerem. Popularna jest trasa łącząca Kuks z tamą Les Království.
Wybierz wygodne buty – zwiedzanie obejmuje schody, tarasy i leśny szlak do Betlejem, więc wygodne obuwie jest niezbędne.
Poznaj kontekst – aby w pełni zrozumieć symbolikę rzeźb i malowideł, warto zapoznać się wcześniej z historią hrabiego Šporka i barokowej sztuki Brauna.
Kuks na Europejskim Szlaku Zamków i Pałaców
Kuks jest jednym z najbardziej unikalnych obiektów na Europejskim Szlaku Zamków i Pałaców, łączącym zabytki pogranicza polsko‑czesko‑niemieckiego. Jego wyjątkowość polega na zestawieniu hedonistycznego uzdrowiska z ascetycznym szpitalem, rozrywek z medytacją nad śmiercią. Dzieło hrabiego Šporka i Brauna pokazuje, jak barok potrafił łączyć skrajności, a renowacja z XXI wieku udowadnia, że kultura materialna może odzyskać blask dzięki zaangażowaniu specjalistów i europejskim środkom. Dziś odwiedzający Kuks nie tylko podziwiają architekturę i sztukę, ale również zastanawiają się nad przemijaniem – tak jak pensjonariusze szpitala trzy wieki temu.
