W sercu bramy morawskiej, gdzie od tysiącleci przecinają się szlaki ludzi i zwierząt, wyrasta budowla, która łączy w sobie splendor renesansowej architektury z pasją do zachowania przeszłości. Pałac Přerov, zwany też Pałacem M. Komenského, nie jest zwyczajnym zabytkiem – to żywa opowieść o ludziach, którzy kształtowali dzieje regionu i całej Europy. Wchodząc na jego dziedziniec, przenosimy się do czasów, gdy na miejscu dzisiejszej rezydencji stało grodzisko z XI–XII wieku, a później gotycka forteca. Dziś pałac jest siedzibą najstarszego na świecie Muzeum Komeńskiego, a w jego murach kryją się tysiące eksponatów, których aura przyciąga zarówno miłośników historii, jak i poszukiwaczy niezwykłych widoków.
Ta renesansowa perła wpisana jest w malowniczy Europejski Szlak Zamków i Pałaców, a niniejszy artykuł zabierze Cię w podróż przez jej burzliwe dzieje, niesamowite kolekcje i inspirujące legendy.
Historia Pałacu Přerov – od grodziska do renesansowej rezydencji
Historia miejsca, w którym dziś stoi Pałac Přerov, rozpoczyna się od ufortyfikowanego grodziska rozciągającego się na całym terenie dzisiejszego rynku Horní náměstí. Najstarszy pisemny zapis o zamku pochodzi z 1141 roku, co czyni to miejsce jednym z najdawniej udokumentowanych punktów na mapie Moraw.
Gdy w 1487 roku majątek zakupił Vilém z Pernštejna, postanowił wznieść późnogotycki zamek z kaplicą i okrągłą wieżą. Ta wieża stała się ważnym elementem miejskich fortyfikacji i na wiele stuleci zdominowała panoramę Přerova. W drugiej połowie XVI wieku zamek przebudowano na renesansowy pałac z trzema skrzydłami i nieregularnym, prostokątnym dziedzińcem, otoczony głęboką, suchą fosą oraz drewnianym mostem zwodzonym. Modernizacja z połowy XVI wieku przekształciła obronną fortecę w rezydencję o reprezentacyjnych ambicjach, co dzisiaj widać w eleganckiej bryle i arkadowych krużgankach.
Kolejne znaczące zmiany przyniósł przełom XVI i XVII wieku. Pod rządami Karola Starszego z Žerotína renesansowa przebudowa została dokończona, a czteroskrzydłowy kompleks z wieżą otrzymał wygląd, który możemy podziwiać do dziś. Ostatnimi prywatnymi właścicielami posiadłości byli Magnisowie, rządzący nią w latach 1795‑1918. To właśnie oni w pierwszej połowie XIX stulecia wprowadzili poważne zmiany zarówno we wnętrzach, jak i na zewnątrz pałacu. Pod koniec XIX wieku rezydencja przestała jednak służyć jako siedziba mieszkalna – jej pomieszczenia zajmowały biura, sale przędzowano w nich zajęcia szkoły miejskiej, a nawet pełniły funkcję więzienia.
Przełomowym momentem okazał się rok 1918, kiedy miasto Přerov wykupiło pałac i rozpoczęło jego adaptację na potrzeby muzealne. W latach 1927‑1930 przeprowadzono gruntowną przebudowę, w wyniku której wnętrza zaadaptowano na ekspozycje i magazyny. Na początku lat 30. XX wieku do pałacu przeniesiono Muzeum Komeńskiego, które funkcjonuje tu do dzisiaj. Dziś pałac, stojący w sercu miejskiej strefy zabytkowej, zachwyca nie tylko renesansową architekturą, ale i rolą edukacyjnego centrum, w którym historia splata się z nowoczesnością.
Architektura i wieża – renesansowa bryła, fosa i widoki
Pałac Přerov wyróżnia się czteroskrzydłową, renesansową bryłą z początku XVII wieku, wzniesioną na miejscu wcześniejszej warowni. Jego nieregularny dziedziniec otaczają arkadowe krużganki, a całość od miejskiej zabudowy oddziela do dziś zachowana sucha fosa z XVI wieku. Elementem, który przyciąga wzrok z daleka, jest cylindryczna wieża. Chociaż jej korzenie sięgają czasów Pernštejnów, obecny wygląd uzyskała dopiero podczas renowacji w latach 1997‑1998, gdy po 225 latach wreszcie ją ukończono i zadaszono.
Wspinając się po spiralnych schodach liczących 72 stopnie, docieramy na wysokość 43 metrów, skąd roztacza się panorama na całe miasto i okolice. Na poszczególnych poziomach umieszczono dziesięć vedut – grafik pokazujących, jak zmieniał się wygląd pałacu na przestrzeni dziejów. To świetne miejsce, by poczuć powiew historii i zrobić zdjęcie, które zostanie w pamięci na długo.
Renesansową elegancję budynku podkreślają detale architektoniczne: sgraffita zdobiące fasadę, geometryczne attyki oraz okazałe portale. Na dziedziniec wchodziło się niegdyś przez most zwodzony zawieszony na blokach; dziś spacer przez bramę daje przedsmak dawnych ceremonii i parad, które odbywały się na terenie rezydencji. Mimo upływu czasu pałac zachował integralny układ i pozostaje dominantą miejskiej panoramy, co doceniono w ramach tworzenia miejskiej strefy chronionej. Spacerując po krużgankach, łatwo wyobrazić sobie dźwięk kroków dawnych magnatów, śmiech dworskiej służby czy odgłos prac budowlanych, które przez stulecia kształtowały ten wyjątkowy zabytek.
Muzeum Komeńskiego – najstarsze muzeum swojego rodzaju
Największym skarbem pałacu jest działające w jego murach Muzeum Komeńskiego, instytucja, która szczyci się tytułem najstarszego muzeum tego typu na świecie. Założone w 1888 roku muzeum przeniesiono do pałacu na początku lat 30. XX wieku. Od tego czasu chroni pamiątki związane z Janem Amosem Komeńskim – wielkim reformatorze i „nauczycielu narodów”.
Comenius był związany z Přerovem od wczesnej młodości: w wieku 16 lat rozpoczął naukę w tutejszej łacińskiej szkole, a w latach 1614–1618 pracował w niej jako nauczyciel i rektor. Ekspozycja „Blahoslav, Komenský i Přerov” na pierwszym piętrze południowego skrzydła opowiada o życiu i twórczości dwóch ważnych humanistów – Jana Blahoslava, biskupa i tłumacza Nowego Testamentu, oraz Jana Amosa Komeńskiego.
W salach prezentowane są m.in. drewniany model pomnika Blahoslava autorstwa Františka Bílka, gipsowy model rzeźby Komeńskiego wykonany przez Jana Štursę, a także obraz Františka Sklenářa „Spotkanie Komeńskiego z Žerotínem”. Wystawa zawiera również mapę Moraw według Komeńskiego, pamiątki z XVI i XVII wieku oraz prezentacje interaktywne dla młodszych zwiedzających.
Misją muzeum jest nie tylko zachowanie spuścizny Komeńskiego, lecz także badania nad historią edukacji i regionalnymi dziejami Moraw. Instytucja prowadzi własne badania naukowe, posiada bibliotekę oraz współorganizuje konferencje, gromadząc specjalistów z całej Europy. Co ważne, Muzeum Komeńskiego zarządza również zamkiem Helfštýn i stacją ornitologiczną ORNIS, co czyni je jednym z najprężniej działających ośrodków kultury w regionie.
Kolekcje i ekspozycje – co zobaczysz w pałacu
Pałac Přerov to prawdziwe muzealne królestwo. Większość jego sal, o łącznej powierzchni ok. 1 200 m², zajmują stałe wystawy, które powstawały od lat 30. XX wieku do początku XXI wieku. Dzięki temu odwiedzający mogą zobaczyć, jak zmieniała się praktyka muzealna na przestrzeni dekad. Zbiory są zorganizowane tematycznie, a każdy dział dostarcza innego rodzaju przeżyć. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z nich:
- Entomologia: Na drugim piętrze zgromadzono imponującą kolekcję owadów zebranych w pierwszej połowie XX wieku przez nauczyciela i entomologa Ladislava Hudečka. W 1927 roku przekazał on część swojego zbioru miejskiemu muzeum, tworząc fundament jednej z największych entomologicznych kolekcji w kraju. Ekspozycja obejmuje 22 433 okazy reprezentujące ponad 9 000 gatunków, z czego 67 gablot poświęcono motylom o egzotycznych barwach. Wszystkie rodziny chrząszczy są pokazane w gablotach, a szczególną atrakcją są plansze ukazujące cykle rozwojowe motyli wraz z roślinami żywicielskimi. W sali stoi popiersie Ladislava Hudečka, wykonane przez rzeźbiarza Josefa Bajáka.
- Mineralogia: Kolekcję 2 358 minerałów zestawił w latach 1935‑1939 inżynier Alois Němec. Zbierał on okazy z całego świata i wymieniał się nimi z minerałami z Czech i Moraw. Eksponaty prezentowane są w oryginalnych gablotach podarowanych muzeum w 1938 roku. Podczas renowacji w 1993 roku wystawę przeniesiono na wyższe piętro i uporządkowano według systemu mineralogicznego, z wyeksponowaniem znalezisk z okolic Přerova. Niektóre okazy – np. minerały z Islandii – są unikatowe w skali całych Czech. Kolekcję uzupełnia popiersie A. Němca autorstwa Igora Kitzbergera z 1997 roku.
- Archeologia regionu Přerova: W sześciu salach późnogotyckich piwnic zachodniego i południowego skrzydła znajduje się wystawa archeologiczna otwarta w 2000 roku. Z ponad 1 400 obiektami i powierzchnią ponad 230 m² jest to jedna z największych ekspozycji w Morawach. Prezentuje znaleziska od wczesnej epoki kamienia po początki czasów nowożytnych, w tym pamiątki z osady „łowców mamutów” w Předmostí koło Přerova. Na zwiedzających czekają manekiny Neandertalki i chłopca, trójwymiarowe rekonstrukcje stanowisk, modele miasta oraz eksponat w postaci ciosu mamuta znalezionego w 2007 roku.
- Rekonstrukcje klas szkolnych: Muzeum jest znane z wiernych rekonstrukcji sal lekcyjnych od XVII wieku po czasy socrealizmu. Najbardziej sugestywna jest klasa z lat 50. XX wieku: na odwiedzających czekają małe ławki z żeliwnymi bokami i składanymi siedzeniami, biurko nauczyciela z kałamarzem, wielkie liczydło i umywalka. Na ścianach wiszą portrety Klementa Gottwalda i Józefa Stalina oraz plakaty z hasłami propagandowymi i cytatem Władimira Iljicza Lenina „Uczcie się, uczcie się, uczcie się!”. W rogu klasy znajduje się kącik pionierski z flagą, bębenkiem i trąbką, a na tablicy wystawiono serię obrazów „Żywy alfabet” z 1953 roku. Taka podróż w czasie pozwala poczuć atmosferę minionych dekad i porównać wymagania stawiane uczniom z dawnymi i obecnymi programami.
- Etnografia regionu Haná i dzwony z Brodkowa: Wystawa etnograficzna przedstawia kulturę regionu Haná – stroje ludowe, przedmioty codziennego użytku i tradycyjne instrumenty. Uzupełnieniem jest prezentacja dzwonów odlewni Dytrychów z Brodkowa koło Přerova, rodziny słynącej z kunsztu ludwisarskiego. Odlewnię założyli w 1950 roku Josef i Laetitia Dytrych, a dzwony odlane przez ich córkę Marie Tomáškovą‑Dytrychową rozbrzmiewają dziś od Japonii po Afrykę. Te eksponaty przypominają o rzemieślniczych tradycjach regionu i dodają kolekcjom muzeum unikalnego, dźwiękowego wymiaru.
Blahoslav, Komenský i dziedzictwo edukacyjne
Ekspozycja poświęcona Blahoslavowi i Komeńskiemu stanowi serce muzeum. Jan Blahoslav, urodzony w Přerovie, był biskupem Jednoty Braci Czeskich i autorem jednego z pierwszych przekładów Nowego Testamentu na język czeski. W sali poświęconej jego postaci zobaczymy model pomnika, który miał stanąć w mieście, projektu Františka Bílka.
W kolejnych salach poznajemy życie Jana Amosa Komeńskiego – reformatora edukacji, filozofa i duchownego. Znajduje się tu gipsowy model rzeźby przedstawiający Komeńskiego, wykonany przez Jana Štursę, a także obraz „Spotkanie Komeńskiego z Žerotínem” pędzla Františka Sklenářa. Prezentowane są również mapy, przyrządy pedagogiczne i rękopisy, które ukazują, jak nowatorskie były metody nauczania proponowane przez Komeńskiego w XVII wieku.
Ekspozycję wzbogacają interaktywne elementy – tablety, prezentacje multimedialne i gry edukacyjne – dzięki którym zarówno dzieci, jak i dorośli mogą w przystępny sposób odkrywać historię edukacji. Dodatkowo wystawa upamiętnia lokalnych opiekunów dziedzictwa, takich jak František Slaměník i Josef Krumpholc, którzy przez dziesięciolecia dbali o rozwój zbiorów. To wszystko sprawia, że pałac nie jest tylko miejscem kontemplacji dawnych czasów, ale także przestrzenią refleksji nad współczesną edukacją i odpowiedzialnością za przyszłe pokolenia.
Wieża i spacer po dziedzińcu – doświadczenie, które zapamiętasz
Podczas wizyty w pałacu warto zarezerwować czas na wejście na wieżę. Choć jej historia sięga czasów budowy późnogotyckiego zamku, obecny kształt i funkcje zyskała dopiero dzięki renowacji w latach 1997‑1998. 72 kamienne stopnie prowadzą na taras widokowy, z którego można podziwiać panoramę Přerova oraz doliny rzeki Bečvy i szerokiej Morawskiej Bramy. Na każdym z czterech boków wieży umieszczono okna, a pomiędzy nimi zawieszono grafiki ukazujące, jak zmieniało się otoczenie pałacu na przestrzeni wieków. Zejście w dół to również podróż przez czas – w połowie drogi można zatrzymać się przy ekspozycji poświęconej renowacji wieży.
Po zejściu na dziedziniec warto przespacerować się arkadowymi krużgankami i zwrócić uwagę na pozostałości dawnego systemu obronnego. Sucha fosa, która dziś porośnięta jest trawą i kwiatami, przypomina o czasach, gdy most zwodzony decydował o życiu i śmierci mieszkańców. Dziedziniec, otoczony renesansowymi skrzydłami, tętni życiem również podczas różnych wydarzeń kulturalnych – koncertów, wykładów i spotkań. Warto obserwować kalendarz wydarzeń muzeum, aby zaplanować wizytę w czasie jednego z tych wydarzeń i doświadczyć pałacu w pełnej okazałości.
Praktyczne wskazówki dla zwiedzających
Pałac jest otwarty przez cały rok: od wtorku do piątku w godzinach 8:00–17:00, a w weekendy od 9:00–17:00. Bilety można nabyć w kasie muzeum, a w ofercie znajdziemy również bilety rodzinne i zniżki dla uczniów oraz seniorów. Ze względu na bogatą ofertę ekspozycji warto zaplanować co najmniej dwie godziny, aby bez pośpiechu obejrzeć wszystkie wystawy. Szczególne zainteresowanie budzą warsztaty i wydarzenia edukacyjne – muzeum organizuje m.in. lekcje muzealne dla szkół, wykłady o historii edukacji oraz sezonowe wystawy czasowe. Informacje o bieżących wydarzeniach można znaleźć na stronie muzeum lub w regionalnych punktach informacji turystycznej.
- Zaparkuj i zacznij od dziedzińca: Najlepiej rozpocząć zwiedzanie od spaceru po dziedzińcu, który wprowadza w klimat rezydencji i pozwala zobaczyć fasadę pałacu z różnych perspektyw.
- Wejdź na wieżę: Wdrapanie się na taras widokowy wymaga nieco wysiłku, ale widoki z wysokości 43 metrów wynagradzają każdy krok.
- Poświęć czas na stałe wystawy: Kolekcje entomologiczne i mineralogiczne są unikatowe w skali kraju, a rekonstrukcje klas szkolnych przeniosą Cię w różne epoki.
- Zajrzyj do wystawy o Komeńskim: Poznasz tu nie tylko dzieje słynnego pedagoga, ale również losy jego poprzedników i następców.
- Odwiedź okoliczne atrakcje: W pobliżu pałacu znajdują się park miejski Michalov, browar Zubr, a także stanowisko archeologiczne w Předmostí i słynna odlewnia dzwonów Dytrychów w Brodku u Přerova. Warto zaplanować wycieczkę na cały dzień.
Atrakcje w okolicy – co jeszcze zobaczyć
Pałac Přerov leży w samym sercu Bramy Morawskiej, dlatego pobyt w mieście warto połączyć z odkrywaniem okolicznych skarbów. Miłośnicy przyrody mogą spacerować po pobliskim parku Michalov lub wybrać się na wzgórze Čekyně, skąd rozpościera się widok na żywej wielkości figurę mamuta będącą częścią projektu „Mamut w Čekyně”. Niedaleko znajduje się również wioska Předmostí, znana z jednego z najważniejszych stanowisk paleolitycznych w Europie – to tu odnaleziono kości mamutów i ślady działalności łowców sprzed tysięcy lat, upamiętnione w memoriale „Łowcy mamutów” oraz eksponowane w muzealnych salach.
Dla osób spragnionych lokalnych smaków obowiązkowym przystankiem będzie browar Zubr, gdzie można spróbować regionalnego piwa, oraz restauracje serwujące dania kuchni morawskiej. W pobliskim Brodku u Přerova warto zwiedzić działającą do dziś odlewnię dzwonów Dytrychów – uczestnicząc w pokazie można zobaczyć, jak powstają dzwony rozbrzmiewające na całym świecie. Warto również odwiedzić zamek Helfštýn – największą w Europie twierdzę zamkową należącą do muzeum – który każdego roku przyciąga miłośników kowalstwa artystycznego na festiwal Hefaiston.
Pałac Přerov na Europejskim Szlaku Zamków i Pałaców
Obecność pałacu na Europejskim Szlaku Zamków i Pałaców nie jest dziełem przypadku. Jego renesansowa architektura, bogate kolekcje i niepowtarzalna atmosfera sprawiają, że jest to jedno z najciekawszych miejsc w regionie. Pałac zaprasza zarówno pasjonatów historii, jak i rodziny z dziećmi – każdy znajdzie tu coś dla siebie. Spacerując po pałacowych wnętrzach, można poczuć ducha minionych epok, a jednocześnie uczestniczyć w nowoczesnych formach edukacji i rozrywki.
Warto więc, planując podróż po Czechach, włączyć Přerov do swojego planu zwiedzania – zarówno jako przystanek na dłuższą kontemplację, jak i jako inspirację do dalszych odkryć na Morawach.
Pałac Přerov M. Komenského to miejsce, gdzie przeszłość spotyka się z teraźniejszością. Z jednej strony zachwyca renesansową elegancją i tajemnicami wieży, z drugiej – wypełnia się głosami dzieci poznających historię w interaktywnych salach. To żywy pomnik pamięci o Janie Amosie Komeńskim, Janie Blahoslavie i innych twórcach kultury czeskiej, a także symbol ciągłości tradycji, która z pokolenia na pokolenie przekazuje wartości edukacji, wiedzy i poszanowania dziedzictwa. Jeśli marzysz o podróży w czasie połączonej z odkrywaniem niezwykłych kolekcji, Pałac Přerov będzie idealnym przystankiem na Twojej trasie po Europejskim Szlaku Zamków i Pałaców.
