Wieś Rogów Opolski leży na skraju dawnego koryta Odry i skrywa jedną z najbardziej malowniczych rezydencji Opolszczyzny. Na Europejskim Szlaku Zamków i Pałaców ten renesansowo‑klasycystyczny pałac wyróżnia się zarówno architekturą, jak i mrocznymi legendami. Już od średniowiecza miejscowi snują opowieść o templariuszach, którzy mieli tu zbudować wodny zamek połączony podziemnymi korytarzami z warowniami w Krapkowicach i Otmęcie. Choć dokumenty nie potwierdzają obecności zakonu rycerskiego, poszukiwacze historii i miłośnicy tajemnic do dziś próbują odnaleźć ślady dawnych tuneli. Rzeczywistość okazuje się równie fascynująca – na fundamentach średniowiecznej strażnicy wzniesiono renesansowy pałac, który przetrwał wieki, zmieniał właścicieli i dostał drugie życie jako filia Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Opolu.

Od templariuszy do rycerzy – początki Rogowa

Historia miejscowości Rogów (dawniej Rogau) sięga końca XIII wieku – nazwa pojawia się wśród wsi płacących dziesięcinę biskupstwu wrocławskiemu. Archeolodzy odkryli tu nawet fragmenty ceramiki pochodzące z pierwszych wieków naszej ery. Według przekazywanej z pokolenia na pokolenie legendy w czasach piastowskich Rogów był siedzibą zakonu templariuszy. Rycerze mieli wznieść wodny zamek, z którego prowadziły podziemne przejścia do ich głównej siedziby w Otmęcie. Brak dokumentów potwierdzających istnienie komendantury sprawia, że prawdopodobnie są to barwne opowieści, jednak legenda nadal pobudza wyobraźnię zwiedzających.

Pierwsza pewna wzmianka o zamku pochodzi z aktu sprzedaży z 1393 roku, kiedy posiadłość należała do Herferta Pause Młodszego, namiestnika króla Ludwika Węgierskiego. W dokumencie pojawia się nazwa castrum, co wskazuje, że w Rogowie istniała wtedy budowla obronna. W tym samym akcie zapisano, że dobra zostały sprzedane braciom Janowi i Adamowi Beess (Bees), którzy w XV wieku przebudowali zamek. Następnie posiadłość przeszła na rodzinę Rogoyskich, a od 1596 roku weszła w ręce rodu von Wrbsky (Wierzbickich), który sprawował władanie przez blisko 135 lat.

Renesansowa rezydencja Rogoyskich

Dzisiejszy kształt zamku wywodzi się z końca XVI lub początków XVII wieku. To właśnie wtedy – prawdopodobnie około 1612 roku – ostatni z Rogoyskich, Stefan Rogoysky, ufundował dwa renesansowe skrzydła mieszkalne z narożną basztą. Dekoracyjne krużganki na dziedzińcu pojawiły się nieco później, a w miejsce wcześniejszej, prostokątnej wieży dobudowano mniejsze skrzydło. Nad bramą znalazł się herb rodu Rogoyskich, a całość otoczono fosą z drewnianym mostem. Ta rezydencja łączyła funkcje obronne i reprezentacyjne – warowne mury chroniły przed niebezpieczeństwami, a ornamentalne detale podkreślały status właściciela. W renesansowych wnętrzach odbywały się uczty, polowania i narady rycerskie, co potwierdzają zachowane dokumenty i opisane w nich potrawy oraz zwyczaje epoki.

Po bezpotomnej śmierci Stefana Rogoysky’ego majątek przeszedł w ręce rodu von Wrbsky. Nowi właściciele zarządzali dobrami rogowskimi ponad stulecie, jednak popadli w długi i w 1757 roku sprzedali zamek hrabiemu Henrykowi Adolfowi von Redernowi z Krapkowic. Kilka lat później posiadłość trafiła w ręce Karola Wilhelma von Haugwitza – przedstawiciela starego śląskiego rodu. Rodzina Haugwitzów dokonała gruntownej przebudowy obiektu, przekształcając renesansowy zamek w okazałą rezydencję w stylu neogotyckim otoczoną parkiem krajobrazowym.

Ród Haugwitzów i klasycystyczne skrzydło

Największe zmiany nastąpiły w XVIII i XIX wieku za sprawą Christiana Heinricha Kurta von Haugwitza, premiera Prus. Szlachcic dobudował zachodnie skrzydło w stylu klasycystycznym oraz założył park krajobrazowy w stylu angielskim. W rezydencji pojawiły się tarasy z murem oporowym, dekoracyjne schody, a od strony dawnego starorzecza Odry rozciągały się ogrody. Haugwitzowie wzbogacili też wnętrza – sprowadzili meble w stylu empire, galerie obrazów i rodowe srebra. Zamek w Rogowie stał się symbolem ich potęgi, a w przyzamkowej kaplicy spoczywali kolejni przedstawiciele rodu. Ostatni z Haugwitzów, Heinrich, zmarł w 1932 roku, a majątek przeszedł w ręce duńskiej linii rodziny. W czasie II wojny światowej i tuż po niej pałac był kilkukrotnie dewastowany – mieściło się tu przedszkole i magazyn zboża.

Po 1945 roku państwo przejęło posiadłość. W 1965 r. zamek przekazano Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Opolu, która po rekonstrukcji utworzyła w Rogowie filię ze zbiorami specjalnymi i starodrukami. W 2010 roku odnaleziono bezimienny grób rodu von Haugwitz; przeprowadzono ekshumację szczątków i ponownie pochowano je w kaplicy, odsłaniając pamiątkową tablicę. Dzisiejszy zamek jest więc nie tylko zabytkiem architektury, lecz także świadkiem burzliwej historii regionu.

Skarbnica starodruków i rękopisów

Dzięki Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej renesansowa rezydencja w Rogowie Opolskim pełni rolę skarbnicy dziedzictwa piśmienniczego. Najstarszą część obiektu stanowią dwa renesansowe skrzydła z narożną basztą. W klimatycznych salach i wśród zapachu starych ksiąg znajdziemy unikatowe rękopisy, starodruki i grafiki – między innymi rękopis z 1324 roku, drzeworytową mapę Śląska z 1545 roku autorstwa Sebastiana Münstera oraz „Kronikę Śląską” Jakuba Schickfusa z 1625 roku.

Zbiory biblioteczne kryją prawdziwe perełki, o których marzą historycy i kolekcjonerzy. Wśród nich są cztery inkunabuły z najcenniejszym Missale Vratislaviense, wydrukowanym w 1499 r. w Moguncji przez Piotra Schöffera. Mszał zdobi drzeworyt przedstawiający Chrystusa na krzyżu, otoczonego przez Marię i św. Jana. Inne rarytasy to ręcznie kolorowany Missale secundum Ritum et diocesim Wratislaviensem (Bazylea 1519 r.), protestancka Hauspostille Marcina Lutra z 1547 r. oraz dzieła Mikołaja z Błonia, Jakuba Wujka, Piotra Skargi i Mikołaja Reja. Cenną część kolekcji stanowią też mapy – na przykład drzeworytowa mapa Śląska z 1545 r. (Slesiae Descriptio) i miedziorytowy Atlas Silesiae id est Ducatus Silesiae z 1750 r. opublikowany przez oficynę Spadkobierców Homanna. Dzięki specjalnym warunkom przechowywania te starodruki przetrwały do dziś w doskonałym stanie i są udostępniane badaczom.

Najcenniejsze dokumenty w zbiorach zamku

• Rękopis pergaminowy z 1324 r. z kancelarii książąt opolskich.
• Drzeworytowa mapa Śląska Sebastiana Münstera z 1545 r. (Slesiae Descriptio).
• „Kronika Śląska” Jakuba Schickfusa z 1625 r.
• Missale Vratislaviense (1499 r.) z warsztatu Piotra Schöffera z Moguncji.
• Hauspostille Marcina Lutra (Wittenberga 1547 r.) i inne cenne inkunabuły.

Park krajobrazowy – zielona perła Rogowa

Oprócz zamku na zwiedzających czeka rozległy, około 20‑hektarowy park urządzony w latach 70. XIX wieku w stylu angielskim. Ścieżki biegną malowniczymi tarasami i łączą starodrzew z widokiem na leniwie płynącą Odrę. Rosną tu okazy o potężnych pniach, których obwód sięga nawet 4 m: 150‑letnie buki pospolite dochodzące do 40 m wysokości, miłorząb dwuklapowy, dekoracyjny tulipanowiec amerykański o obwodzie 253 cm, dąb burgundzki i ponad 250‑letnie dęby szypułkowe. W parku znajdziemy też platan zachodni o obwodzie 344 cm oraz żywotnik zachodni, a wśród chronionych gatunków rosną bluszcz pospolity, cis pospolity i azalia pontyjska.

Spacerując alejkami, łatwo dostrzec elementy romantycznej kompozycji: kamienny most przerzucony nad fosą, altanę ogrodową – gloriettę – z siedmioma kolumienkami i grobowiec rodu Haugwitzów zbudowany w XIX wieku. Legenda mówi, że przy schodach prowadzących z dziedzińca do parku znajduje się płyta nagrobna rycerza templariusza lub francuskiego oficera z okresu napoleońskiego – inskrypcja głosi: „Wszystkie Twe grzechy są zmazane, niechaj Cię nic nie niepokoi”. Niezależnie od tego, kogo kryje kamień, miejsce to dodaje parku tajemniczego uroku. W głębi parku położone są również pawilon ogrodowy „Kavallerhaus” oraz kaplica grobowa z herbem von Haugwitz. To idealne miejsce na spacer o każdej porze roku – wiosną zachwycają kwitnące azalie, latem park daje ukojenie od upałów, a jesienią barwy liści tworzą niezwykłą paletę.

Na szlaku historii – kalendarium zamku

1. 1393 r. – pierwsza wzmianka o zamku w akcie sprzedaży; posiadłość trafia do braci Jana i Adama Beess.
2. 1612 r. – Stefan Rogoysky buduje renesansowy zamek z dwoma skrzydłami i basztą.
3. 1757 r. – zadłużeni Wierzbiccy sprzedają dobra Henrykowi Adolfowi von Redernowi.
4. 1760–1820 r. – Karol Wilhelm i Christian Heinrich Kurt von Haugwitz przebudowują zamek, dodają klasycystyczne skrzydło i park krajobrazowy.
5. 1965 r. – zamek zostaje przekazany Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Opolu; po odbudowie mieści cenne starodruki.

Zwiedzanie i praktyczne wskazówki

Choć Rogów Opolski leży z dala od popularnych tras turystycznych, zwiedzanie tutejszego zespołu zamkowo‑parkowego to obowiązkowy punkt na mapie miłośników historii. W tysiącletnich murach obecnie funkcjonuje oddział zbiorów specjalnych Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej. Parter zamku można zwiedzać od wtorku do niedzieli w godzinach 11:00–16:00, a oprowadzanie rozpoczyna się o każdej pełnej godzinie. W przyległym „Domu pod Kogutkiem” znajduje się 17 miejsc noclegowych, a na zamku czeka 11 miejsc w stylowych komnatach. Na terenie kompleksu działa centrum konferencyjne, oferujące salę na 50 osób oraz kameralną salę kominkową. Dzięki temu Rogów Opolski to idealne miejsce na rodzinny weekend, romantyczny wyjazd czy firmowe spotkanie.

Do wsi można dojechać samochodem – Rogów leży w gminie Krapkowice przy drodze krajowej nr 45. Odległość z Opola wynosi około 20 km. Warto również pamiętać, że zespół zamkowo‑parkowy jest otwarty dla gości, ale obowiązują określone godziny zwiedzania. Wszystkie informacje dotyczące biletów i wycieczek można znaleźć na oficjalnej stronie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej (sekcja „Zamek Rogów Opolski”), która pełni funkcję gospodarza obiektu. Zwiedzając zamek, koniecznie zajrzyjcie do bibliotecznych sal – może właśnie tam odkryjecie rękopis, o jakim zawsze marzyliście.

Zakończenie – perła Europejskiego Szlaku Zamków i Pałaców

Zamek w Rogowie Opolskim to miejsce, w którym przenikają się legendy i fakty, dawne czasy i współczesność. Jego renesansowo‑klasycystyczne bryły odbijające się w wodzie fosy zachwycają z oddali, a w środku czekają bezcenne starodruki, tajemnicze korytarze i ciepło kominków. Tutejszy park stanowi zielone serce obiektu, w którym można odnaleźć spokój wśród sędziwych dębów, buków i egzotycznych drzew. Od templariuszy i Rogoyskich, przez Haugwitzów, po współczesnych bibliotekarzy – każdy z nich pozostawił tu cząstkę swojej historii. Dziś Rogów Opolski zaprasza zarówno pasjonatów dziejów, jak i rodziny z dziećmi. To prawdziwa perła Europejskiego Szlaku Zamków i Pałaców, która udowadnia, że nawet niewielka wieś nad Odrą może kryć skarby porównywalne z największymi europejskimi muzeami.