W środku malowniczej krainy Haná, u stóp łagodnego wzgórza Kosíř, kryje się rezydencja, która jest jak pocztówka z dawnych czasów. Pałac Čechy pod Kosířem wyłania się spośród drzew niczym pałac z bajki, choć jego mury wielokrotnie były świadkiem burzliwych dziejów. Już na pierwszy rzut oka widać, że nie jest to zwykła wiejska posiadłość: białe elewacje, dwie wieże i monumentalne schody wychodzące prosto do parku zdradzają, że w tej części Moraw zatrzymano na moment kawałek Wiednia. Zapach starego drewna miesza się tu z aromatem zieleni, a jednocześnie unosi się duch sztuki, bo w zabytkowych salach wciąż słychać echo pędzla Josefa Mánesa i śmiech hrabiów Silva‑Tarouca.

Położony zaledwie kilkanaście kilometrów od Prostějova pałac to jeden z najcenniejszych zabytków regionu Haná. Klasicystyczna bryła otulona jest rozległym angielskim parkiem z romantycznymi stawami i pseudogotycką wieżą. Miejscowa legenda mówi, że po zmierzchu w krzakach można usłyszeć szelest jedwabnych sukien hrabiny Gizeli, a z pobliskiej oranżerii niesie się zapach cytrusów. To właśnie ta mieszanka historii, przyrody i romantycznych opowieści sprawia, że Pałac Čechy pod Kosířem od lat przyciąga wędrowców i miłośników zabytków z całej Europy.

Historia Pałacu Čechy pod Kosířem – od gotycznej twierdzy po klasycyzm

Pierwsza udokumentowana wzmianka o miejscowości Čechy pod Kosířem pochodzi już z 1131 roku, kiedy to część okolicznych pól należała do olomunieckiej kapituły metropolitalnej. W XIV wieku wznosiła się tu wodna, gotycka tvrz oblewana przez dwa stawy. Kolejni właściciele – między innymi panowie z Boskovic i Pernštejna – pozostawili po sobie ślady, choć tvrz zniknęła w pierwszej połowie XV stulecia. Około 1583 roku Matyáš z Hartunkowa wzniósł nową renesansową siedzibę, która stała prawdopodobnie na miejscu południowego skrzydła dzisiejszego pałacu.

W latach 1708–1716 Maria Teresa Antonina z Lichtensteinów poleciła przebudować renesansową rezydencję na barokowy, czterokondygnacyjny zamek z przebogatym przyszłorzeczem i przylegającym parkiem. W 1768 roku posiadłość została zakupiona przez Manuela Teleza da Silva de Menezes e Castro, hrabiego Silva‑Taroucę, wpływowego polityka i doradcę cesarzowej Marii Teresy. To właśnie ta portugalska rodzina na następne stulecia naznaczyła historię i wygląd pałacu oraz parku, tworząc w Morawach niewielki skrawek swojego artystycznego świata.

František Josef I. Silva‑Tarouca, który odziedziczył majątek na początku XIX wieku, zainicjował zakrojone na szeroką skalę prace krajobrazowe i przekształcił otoczenie rezydencji w modny park krajobrazowy w stylu angielskim. Jego syn Ervín Vilém kontynuował dzieło ojca i w latach 1839–1846 zamienił nieco prowincjonalny pałac w klasicystyczną rezydencję, jaką oglądamy dziś. Projekt przebudowy przygotował architekt Julius Eduard Zernecke; wejście główne przeniesiono do zachodniego skrzydła, do którego dobudowano dwie wieże. Monumentalne schody prowadzące z głównego sali wprost do parku dodają elegancji, a na balustradzie pojawiły się allegoryczne figury bogiń wiosny, sztuki, nauki i urodzaju (dodane na początku XX wieku).

Najbardziej barwną postacią rodu był August Alexander Silva‑Tarouca. Hrabia był mecenasem sztuki i nadzwyczajnym organizatorem życia towarzyskiego; sam projektował rysunki i udzielał lekcji malarstwa gościom. W latach 1852–1853 wybudował tu pseudogotycką oranżerię według projektu Vojtěcha Ignáce Ullmanna, a fasadę zdobi trójlist z herbami zaprojektowany przez Josefa Mánesa. W 1854 roku, ponownie według projektu Mánesa, wzniesiono pałacową kaplicę. Syn Augusta, František Josef II., odziedziczył zamiłowanie do parków. W latach 1904–1906 przeprowadził ostatnią znaczącą przebudowę pałacu, obniżając niektóre wieżowe risality i wprowadzając własne koncepcje kompozycyjne.

Po II wojnie światowej historia posiadłości dramatycznie się zmieniła. W 1949 roku została wywłaszczona przez państwo czechosłowackie. Od 1953 do 2005 roku w pałacu działał dom dziecka i szkoła specjalna, przez co wiele oryginalnych elementów uległo zniszczeniu. Dopiero w drugiej dekadzie XXI wieku, po przejęciu majątku przez kraj olomuniecki i Vlastivědné muzeum w Olomoucu, rozpoczęto szeroko zakrojone prace konserwatorskie. Rezydencja ponownie otworzyła swoje podwoje dla zwiedzających w 2016 roku, a park i zabytkowe budowle dostały nowe życie.

Rodzina Silva‑Tarouca i ich pasja do sztuki oraz ogrodów

Ród Silva‑Tarouca wywodził się z Portugalii i zasłynął w Cesarstwie Habsburgów jako oddani doradcy dworu. Manuel Teles da Silva Tarouca był mentorem i radycą cesarzowej Marii Teresy; to dzięki jego wpływom rodzina mogła nabyć morawskie dobra. Kolejne pokolenia hrabiów zajmowały się nie tylko gospodarką, ale również sztuką i krajobrazem. František Štěpán w drugiej połowie XVIII wieku otoczył pałac kamiennym murem i posadził słynną zednarską Różaną Aleję. W parku wystawiono tajemniczy gloriet – zednarską świątynię ukrytą wśród drzew.

Największy rozkwit pałacowego założenia nastąpił jednak w XIX wieku. František Josef I. przebudował park w anglo‑chińskim stylu, wprowadzając kręte ścieżki i grupy drzew. Późniejsza, najbardziej znacząca faza rozwoju (1835–1872) obejmowała utworzenie dwóch dużych stawów, przekształcenie terenu i budowę romantycznych budowli: pseudogotyckiej Czerwonej Wieży służącej jako punkt widokowy, klasycystycznego pawilonu Mánesa, oranżerii oraz niezwykłej, sztucznie wykutej Smoczej Jaskini. Trzecia faza (1872–1936) związana była z Františkiem Josefem II. i jego bratem Arnoštem Emanuelem. Hrabia był autorem publikacji o zakładaniu parków i zainspirował się modą kolekcjonowania egzotycznych roślin; wiele drzew sprowadzono z Azji i z Dendrologicznego Ogrodu w Průhonicach.

Angielski park i zabytkowe budowle

Park otaczający pałac ma powierzchnię 21,5 hektara i jest uznawany za jedną z najcenniejszych romantycznych realizacji krajobrazowych w Czechach. Jego kompozycja łączy szerokie trawniki z drzewnymi grupami oraz otwiera dalekie widoki na kosířskie wzgórza i okoliczne stawy. Przechadzając się alejami, można odnieść wrażenie podróży w czasie: z każdego zakątka wyłania się inny architektoniczny detal, a z półcienia drzew spoglądają na nas kamienne posągi.

Elementy parkowego krajobrazu tworzą spójną opowieść o rodzie Silva‑Tarouca i jego artystycznych fascynacjach. Poniżej wymieniamy najciekawsze obiekty, które warto odszukać podczas spaceru:

• Červená věž – romantyczna, ceglana wieża z cimbułami, wzniesiona w pierwszej połowie XIX wieku jako punkt widokowy w parku.
• Mánesův pavilon – klasycystyczny pawilon z 1835 roku poświęcony malarzowi Josefowi Mánesowi, z salonem, ogrodem i wystającym portkiem.
• Dračí jeskyně – sztuczna jaskinia wykuta w wapiennej skale, symbol romantycznej fascynacji tajemnicą przyrody.
• Oranžerie – pseudogotycka budowla z 1853 roku; dzisiaj mieści się w niej kawiarnia.
• Kaple – neogotycka kaplica zaprojektowana przez Josefa Mánesa w 1854 roku, obecnie poświęcona pamięci hrabiów Silva‑Tarouca.

Josef Mánes – przyjaciel rodu i mistrz pędzla

Josef Mánes (1820–1871) to jeden z najwybitniejszych czeskich malarzy XIX wieku, którego związek z Pałacem Čechy pod Kosířem jest wyjątkowy i inspirujący. Pierwszy raz przybył tu w 1846 roku, a intensywny kontakt z rodziną Silva‑Tarouca rozpoczął trzy lata później. Między 1849 a 1870 rokiem regularnie spędzał w rezydencji tygodnie i miesiące, korzystając z gościny rodziny Silva‑Tarouca. Przyjaźnił się z Bedřichem Silva‑Taroucą, a hrabina Leopoldina widziała w nim znakomitego artystę, który upiększy sale pałacu swoimi płótnami.

Mánes pokochał morawską Hanę – jej krajobrazy, stroje ludowe i przywiązanie mieszkańców do tradycji. W pałacowym atelier powstał słynny obraz Líbánky na Hané („Miesiąc miodowy na Haná”), który przedstawia młodą parę przejeżdżającą przez wieś. Artysta tworzył również liczne szkice strojów i portrety mieszkańców regionu, a dzisiaj wyjątkowa kolekcja jego obrazów i rysunków zgromadzona w pałacowych wnętrzach uchodzi za największą dostępną publicznie w Czechach. Mánes udzielał hrabiankom lekcji rysunku, doradzał w sprawie wystroju wnętrz i komentował prace przy projektowaniu parku. Jego przyjaźń z rodziną była tak silna, że w klasicystycznym pawilonie powstał specjalny salon poświęcony malarzowi; dzisiaj można tam oglądać jego dzieła.

Choć artysta potrafił zachwycić płótnami, jego życie osobiste pełne było dramatów. W korespondencji z przyjaciółmi skarżył się na choroby i zawody miłosne, a pod koniec życia popadał w melancholię. Rodzina Silva‑Tarouca wspierała go, ale wraz ze śmiercią hrabiny Gizeli (1864) atmosfera w pałacu uległa zmianie, dlatego Mánes odwiedzał to miejsce rzadziej. Pozostały jednak dzieła, które do dziś zachwycają zwiedzających – od malowanych wachlarzy po monumentalne portrety hrabiów i dzieła inspirowane hanáckim folklorem.

Architektura i wnętrza – późnoklasicystyczna elegancja

Na pierwszy rzut oka pałac Čechy pod Kosířem wydaje się prostą, dwuskrzydłową bryłą z dwoma wieżami. Warto jednak zwrócić uwagę na detale, które nadają mu wyjątkowy charakter. Monumentalne schody prowadzące z wielkiej sali do parku tworzą spektakularny łącznik między wnętrzem a krajobrazem. Zachodnie skrzydło ozdobione jest wysuniętym ryzalitem z portykami i balustradą podtrzymywaną przez klasyczne kolumny; na górze można dostrzec allegoryczne figury symbolizujące wiosnę, sztukę, naukę i urodzaj.

Wnętrza nawiązują do epoki Františka Josefa II. – meble o prostej linii zestawiono z bogatymi sztukateriami i malarstwem Mánesa. W salonie muzycznym można wyobrazić sobie wieczorne koncerty, podczas których hrabia grał na fortepianie dla swoich gości; w bibliotece do dziś unosi się aromat starych książek. Warto zwrócić uwagę na pałacową kaplicę zaprojektowaną przez Mánesa – jej pseudogotyckie detale i witraże tworzą wyjątkową atmosferę. Obok budynku znajduje się oranżeria z 1853 roku; dziś mieści się w niej kawiarnia oraz niewielkie wystawy.

Zamek dziś: muzeum, filmowy świat i ekspozycje

Po dekadach zaniedbań pałac żyje na nowo. Dzięki renowacji przeprowadzonej przez Vlastivědné muzeum w Olomoucu zwiedzający mogą zobaczyć nie tylko odrestaurowane wnętrza, ale również unikalne wystawy. Część tras obejmuje komentowane zwiedzanie klasicystycznych salonów z obrazami Mánesa, inne zaś prowadzą przez park i romantyczne budowle. W ramach odnowionego kompleksu działa również filmowa wystawa poświęcona wybitnym reżyserom Janowi i Zdeňkowi Svěrákowi. W rozszerzonej ekspozycji z 2025 roku można zobaczyć kostiumy, scenografie, scenariusze i przedmioty z filmów takich jak „Obecná škola”, „Kolja”, „Tmavomodrý svět”, „Vratné lahve”, „Tatínek” czy „Po strništi bos”. Dla najmłodszych przygotowano specjalną część z filmów „Kuky se vrací” i „Tři bratři”.

Oprócz filmowego świata w kompleksie znajduje się samodzielna wystawa poświęcona historycznym rowerom, prezentująca unikalne egzemplarze jednośladów z XIX i początku XX wieku. Warto też odwiedzić Muzeum historycznych powozów, położone w oddzielnym budynku w miasteczku, które kryje największą w regionie kolekcję karetek i karoc. Pałacowa kawiarnia serwuje kawę i domowe wypieki, a latem zachęca do zamówienia kosza piknikowego, by rozłożyć się na kocu w parkowych alejach. Dla rodzin przygotowano też tematyczne gry terenowe i warsztaty plastyczne.

Zwiedzanie odbywa się w kilku wariantach. Poniższa numerowana lista podsumowuje możliwości, które czekają na gości:

1. Trasa pałacowa A – komentowane zwiedzanie salonów południowego skrzydła, w których zaprezentowano meble z przełomu XIX i XX wieku oraz kolekcję dzieł Mánesa.
2. Trasa parkowa B – spacer z przewodnikiem po parku, obejmujący m.in. Czerwoną Wieżę, Pawilon Mánesa, oranżerię i Smoczą Jaskinię.
3. Filmový svět Svěrákových – samodzielna ekspozycja poświęcona filmowym dziełom ojca i syna Svěráków, z kostiumami i rekwizytami.
4. Wystawa historycznych rowerów – prezentacja unikalnej kolekcji jednośladów od pierwszych welocypedów po eleganckie bicykle z początku XX wieku.
5. Ekspozycja Mánesa – samodzielna sala prezentująca rysunki i obrazy artysty powstałe podczas pobytów w Čechach pod Kosířem.

Praktyczne informacje i ciekawostki

Pałac Čechy pod Kosířem otwiera swoje bramy dla turystów od kwietnia do października. W miesiącach kwietniu i październiku udostępniany jest wyłącznie w weekendy i święta w godzinach 9:00–16:00; w maju, czerwcu i wrześniu można zwiedzać od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00–17:00, natomiast w lipcu i sierpniu obiekt czynny jest codziennie od 9:00 do 17:00. Ostatnie zwiedzanie rozpoczyna się godzinę przed zamknięciem, a park dostępny jest przez cały rok – latem do godziny 20:00, zimą do 18:00. Warto wcześniej zarezerwować bilety, zwłaszcza w wakacje i weekendy, kiedy rezydencja cieszy się dużym zainteresowaniem. Aktualny cennik i możliwość rezerwacji online dostępne są na oficjalnej stronie pałacu Zámek Čechy pod Kosířem (www.zamekcechy.cz).

Miłośnicy historii i architektury docenią fakt, że pałac stanowi rzadki przykład morawskiego klasycyzmu połączonego z romantycznym parkiem krajobrazowym. Spacerując po salach można poczuć, że każdy mebel, obraz czy ozdobna klamka opowiada o innej epoce: od gotyckich fundamentów po barokową przebudowę i wreszcie klasicystyczną elegancję. Wieczorne światła w parkowych alejach odzwierciedlają się w lustrach stawów, tworząc atmosferę jak z czeskich baśni. Najpiękniejsze są jednak drobne szczegóły: misternie rzeźbione balustrady, złożone herby na fasadzie oranżerii oraz kamienne łuki Smoczej Jaskini, która w letnie upały zapewnia chłód.

Jeśli planujesz dłuższy pobyt w regionie, warto odwiedzić również inne zamki i pałace należące do Europejskiego Szlaku Zamków i Pałaców. Niespełna kilka kilometrów dzieli Čechy pod Kosířem od zamku w Náměšti na Hané oraz od pałacu Plumlov – niedokończonej perełki na skale. Po drugiej stronie granicy, w polskiej części szlaku, czekają m.in. zamki w Mosznej czy na Górze Świny. Taki zestaw wizyt pozwala lepiej zrozumieć, jak przenikały się kultury i smaki arystokracji w Europie Środkowej. W przeciwieństwie do wielu turystycznych hitów, Čechy pod Kosířem wciąż zachowują atmosferę spokoju – można usiąść pod starym bukiem i poczuć się jak gość hrabiego.