Wczesnowiosennym przedpołudniem nad stawem w Gorzanowie unosi się jeszcze chłód. Z drugiego brzegu, między bezlistnymi koronami dębów, wyłania się sylweta pałacu — cztery trójkątne szczyty, smukła wieża z hełmem i barokowym zegarem, a pod stopami pałacu kilka chat dawnej wsi pańskiej, dziś po prostu Gorzanowa. Z drogi krajowej numer 33 nie widać tego założenia. Trzeba zjechać, zatrzymać się przy stacji kolejowej, przejść kilkaset metrów wśród sędziwych dębów — i wtedy okazuje się, że ma się przed sobą jeden z największych zachowanych pałaców Dolnego Śląska, w którym pięć wieków historii spotyka się pod jednym dachem.
Mówi się tu „zamek”, choć typologicznie to renesansowo-barokowa rezydencja pałacowa. Lokalna tradycja zachowała starszą nazwę, bo na miejscu obecnej budowli stała kiedyś średniowieczna warownia, rozbita w czasie wojen husyckich w drugiej połowie XV wieku. Z jej kamienia, w połowie wieku XVI, ród von Ratschin postawił skromny dwór, który po kolejnych dwóch stuleciach urośnie do kompleksu ponad stu sal, włoskich sztukaterii i jedynego w swoim rodzaju teatru dworskiego — miejsca, w którym po raz pierwszy w historii ktoś zapisał poezję w śląskim dialekcie.
Dziś pałacu pilnuje Fundacja Pałac Gorzanów, która od 2012 roku ratuje go z ruiny w jednym z najambitniejszych prywatnych projektów konserwatorskich w Polsce. Przyszłość obiektu jest dziś otwartym pytaniem — trwa spór sądowy o jego dalsze losy. Tym ważniejsza wizyta teraz.
Pięć wieków pod jednym dachem — od Husytów do Herbersteinów

Pierwsza wzmianka o wsi (jeszcze jako Arnoldsdorf) pochodzi z 1341 roku. Dwa pokolenia później istnieje już tu obronny zamek — który niedługo potem ulegnie zniszczeniu. Husyckie najazdy w latach 1460–1469 i potem walki o tron czeski rozbijają warownię tak, że ostatecznie zostanie rozebrana dopiero w 1804 roku. Z jej kamienia, około 1554–1573, ród Ratschinów wznosi nowy dwór renesansowy.
W 1631 roku, po wojnie trzydziestoletniej, dobra przechodzą w ręce barona Johanna Arbogasta von Anneberg. A w 1659 roku Maria Maksymiliana von Anneberg poślubia hrabiego Johanna Friedricha von Herberstein — i to jest moment, w którym zaczyna się historia, jaka definiuje pałac do dziś. Już w latach 1653–1657 Herberstein zleca wielką barokową rozbudowę — pod kierunkiem włoskich architektów Lorenza Nicelo i Andrei Carove. Powstaje czworokątny układ wokół wewnętrznego dziedzińca, kaplica św. Jerzego, wieża z hełmem, sgraffito na elewacjach. W 1670 roku wieś otrzymuje od Herbersteinów nową nazwę — Grafenort, „siedziba hrabiów”.
Kolejne 250 lat to dopisywanie kolejnych warstw. W 1735 roku — modernizacja wieży (data widoczna do dziś na zegarze). W 1775 — przekształcenie barokowego ogrodu w park krajobrazowy. Na przełomie XIX i XX wieku dodanie dekoracyjnych sgraffit roślinnych na elewacjach. Linia Herbersteinów wygasa w latach 20. XX wieku, a w 1926 r. pałac przechodzi w ręce miasta Habelschwerdt (Bystrzycy Kłodzkiej).
Włoski barok w sercu Sudetów — co kryją wnętrza

Włoski rodowód architektów widać w każdym detalu. Sklepienia kilku reprezentacyjnych sal pokryte są bogatą barokową sztukaterią — putti, festony owocowe, kartusze, rocaille — robotą tego samego typu, jaką znaleźć można w pałacach pod Wiedniem czy w Górnej Austrii. Na parterze otwiera się Sala Terrena, uważana za najstarszą tego typu salę na Śląsku; to charakterystyczny dla włoskiej tradycji typ sali parterowej otwartej arkadami na ogród.
Na piętrze rozmieszczone są sala balowa ze sztukateriami sufitowymi, kaplica św. Jerzego w skrzydle północnym z gotyckim sklepieniem sieciowym, ciągi reprezentacyjnych pokoi z polichromiami i drewnianymi belkowanymi stropami zdobionymi ornamentem roślinnym. Łącznie — ponad sto sal i komnat, choć dokładne metraże podawane przez różne źródła wahają się od 6 do 7 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni użytkowej.

Najbardziej spektakularny jest długi reprezentacyjny korytarz, w którym malarz pokrył wszystkie ściany iluzjonistyczną polichromią — namalował tralkową balustradę z owocowymi festonami, malowane kolumny w niszach, na suficie zaś kasetonowy strop z otwartą perspektywą nieba. To technika nazywana quadratura, niezwykle modna w XVII-wiecznej Italii, w Polsce zachowana zaledwie w kilku rezydencjach. W Gorzanowie obejmuje całą długość galerii i zachowała się w stanie umożliwiającym konserwację bez dorabiania nowych warstw.
Teatr dworski i śląski dialekt — kultura, której nie ma w przewodnikach

Najbardziej osobliwe pomieszczenie pałacu to sala teatralna — z widownią, galeryjką, namalowanymi na ścianach czerwonymi kurtynami i sceną z perspektywiczną dekoracją pałacowego ogrodu. Tu w pierwszej połowie XIX wieku rozgrywała się jedna z mniej znanych, ale fascynujących kart kultury śląskiej.
W latach 1816–1847 pałac stał się ośrodkiem teatralnym, jakiego nie miały nawet duże miasta. Działalność prowadziła Eleonora Petrelli (aktorka z Berlina, żona Johanna Hieronymusa von Herbersteina), a dyrektorską funkcję pełnił przez kilka sezonów Karl von Holtei (1798–1880) — śląski poeta i dramaturg. Na scenie wystawiano Szekspira, Schillera, Goethego, Lessinga, opery. W zespole grało 10–12 zawodowych aktorów sprowadzonych z Francji i Włoch. Od maja do września spektakle przenosiły się też do parku, pod gołym niebem.
I tu pojawia się anegdota, której nie znajdzie się w typowych przewodnikach. Hieronymus von Herberstein zarządził, że wiejska publiczność może wchodzić na spektakle pod jednym warunkiem — musi przyjść w strojach ludowych. To dziewiętnastowieczny dress code z wyraźną intencją: kultura wysoka miała być dostępna, ale wieś miała przychodzić jako wieś, nie udawać miasta. Z dzisiejszej perspektywy gest dwuznaczny, z ówczesnej — niezwykła demokratyzacja teatru.
W tych samych latach, w pałacowych pokojach Karla von Holtei, powstało coś, co rzuca na Gorzanów zupełnie nowe światło. W 1825 i 1826 roku Holtei napisał tu pierwsze w historii literatury utwory w dialekcie śląskim. Pałac jest więc realną kolebką literatury w gwarze śląskiej — fakt, który ma w sobie ciężar nieoczywistego pierwszeństwa.
Działalność teatru zakończyła się w 1847 roku, wraz ze śmiercią ostatniego z mecenasów. Sala została — czeka na rekonstrukcję.
Park, który wyprzedził modę. Angielski styl z 1775 roku

Pałac otacza założenie parkowe o powierzchni około 6,5 hektara. Pierwotnie był to ogród barokowy, wzorowany na włoskich i austriackich założeniach Herbersteinów. Ale już w 1775 roku, kiedy moda na angielskie parki krajobrazowe dopiero zaczynała przemierzać Europę, w Gorzanowie przeprowadzono jego radykalne przekształcenie — z geometrycznych, strzyżonych kwartałów ogród zamienił się w naturalistyczny krajobraz pełen meandrujących ścieżek, otwartych polan, sztucznej groty i nimfeum. To jedno z najstarszych założeń krajobrazowych na całym Śląsku — wyprzedza większość polskich „klasycznych” angielskich parków.
Do dziś rosną tu cztery drzewa o statusie pomników przyrody:
- Dąb szypułkowy — obwód 578 cm, 26 m wysokości, południowa część parku (największy)
- Dąb szypułkowy — obwód 480 cm, 27 m wysokości, w części północno-wschodniej
- Dąb szypułkowy — obwód 456 cm, 26 m, przy grocie
- Klon jawor — obwód 388 cm, 22 m, przy wschodniej elewacji pałacu
Przy stacji kolejowej rośnie aleja sędziwych dębów, której wiek liczy się również w setkach lat. Park jest dostępny bezpłatnie — można po nim spacerować niezależnie od godzin zwiedzania wnętrz.
Mroczna karta z 1945 roku — filia obozu Gross-Rosen
Każda historia obiektu ma swoje cieniste rozdziały. W Gorzanowie taki rozdział otwiera się wiosną 1945 roku. W jednym z murowanych budynków na skraju wsi (nie w samym pałacu) działała wówczas filia obozu koncentracyjnego KL Gross-Rosen — FAL Grafenort. Przebywało w niej około 200 żydowskich więźniarek, w większości pochodzących z rejonu Łodzi, przeniesionych z wcześniejszej filii w Ścinawce Średniej. Pracowały przy okopach i porządkowaniu okolicy linii kolejowej.
Filia funkcjonowała od marca do maja 1945 roku. Po nieudanej próbie ewakuacji więźniarki zostały uwolnione 8 maja 1945 roku przez Armię Czerwoną. Świadectwa ich obecności zachowały się w archiwach Muzeum Gross-Rosen w Rogoźnicy, gdzie do dziś można poznać ich nazwiska. To karta cicha, ale ważna — historia regionu nie składa się tylko z barokowych sklepień i teatru dworskiego.
Fundacja, koncerty i walka o pałac. Co dzieje się dziś

W listopadzie 2012 roku pałac przejęła Fundacja Pałac Gorzanów — założona przez Marka Haisiga (kulturoznawcę z Wrocławia) i Alicję Siatkę (historyk sztuki). W ciągu czternastu lat działalności fundacja przeprowadziła prace o wartości deklarowanej około 28 milionów złotych, w tym ze środków Ministerstwa Kultury (ok. 2,5 mln zł) i dotacji unijnych (ok. 5,5 mln zł), reszta to dochody z biletów, koncertów, ślubów i — kolosalna — praca tysięcy wolontariuszy.
Co już udało się zrobić? Wymieniono znaczną część dachów, odbudowano stropy w kluczowych skrzydłach, zabezpieczono polichromie i freski, uruchomiono 21 września 2013 roku zegar na wieży, otwarto kaplicę św. Jerzego dla zwiedzających, oddano do użytku salę teatralną i kawiarnię w jednym ze skrzydeł.
Równolegle pałac stał się centrum kulturalnym Kotliny Kłodzkiej. Latem odbywa się tu „Muzyczne Lato w Pałacu Gorzanów” z koncertami zespołów takich jak VOO VOO, Fisz Emade czy Elektryczne Gitary. Wraca Hultaj Festiwal z udziałem Maćka Maleńczuka i BOKKA. Odbywają się spektakle teatralne, nocne zwiedzania, jarmarki staroci, plenery artystyczne, śluby, koncerty muzyki dawnej. Lipcowy Lust Summer Festival ściąga miłośników muzyki elektronicznej.
Sytuacja własnościowa pozostaje jednak otwartym pytaniem. 10 kwietnia 2026 roku odbyła się trzecia licytacja komornicza, w której pojawiła się oferta spółki Arche. Fundacja prowadzi postępowanie o unieważnienie licytacji. Aktualny stan sprawy warto zweryfikować na facebookowym profilu Fundacji FundacjaPalacGorzanow tuż przed wizytą — to obiekt, którego dalsza historia rozstrzyga się dziś. Każdy bilet zakupiony w kasie pałacu zasila fundusz remontowy.
Praktyczne wskazówki — bilety, godziny, dojazd, okolica

Pałac zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem. Wycieczki ruszają o pełnych godzinach w sezonie codziennie między 11:00 a 17:00, czas zwiedzania to 60–120 minut w zależności od wybranej ścieżki. Cena biletu — 30 zł od osoby (warto zweryfikować bezpośrednio przed wizytą, bo w internecie krążą różne stawki). Cały dochód idzie na renowację. Poza sezonem oraz w dni powszednie warto zadzwonić lub napisać przez Facebook — telefon Fundacji: 607 799 271, e-mail: fundacja@palacgorzanow.pl. Wokół pałacu kilka pokoi gościnnych (160–430 zł za noc) i kawiarnia.
Dojazd najwygodniej autem: z Wrocławia około 1 godziny 45 minut (106 km) trasą A4/A8 → S8 → DK8 do Kłodzka, dalej DK33 na południe, w Gorzanowie zjazd do centrum wsi i ul. Podzamcze. Parking przy pałacu jest bezpłatny. Pociągiem przyjedzie się na stację Gorzanów (linia Wrocław–Międzylesie z 1875 roku) — ze stacji do pałacu około 600 metrów spacerem przez aleję sędziwych dębów. To naturalne wejście do tego założenia: idziesz pod koronami drzew, które rosły tu, gdy gospodarzem był jeszcze hrabia.
Na tę samą trasę warto wkomponować kilka okolicznych obiektów:
- Twierdza Kłodzka (13 km) — XVII–XVIII-wieczna barokowa twierdza z labiryntem podziemnych chodników
- Bystrzyca Kłodzka (7 km) — średniowieczne miasto z murami obronnymi i Muzeum Filumenistycznym
- Wambierzyce (25 km) — „Śląska Jerozolima”, barokowe sanktuarium z monumentalną Kalwarią
- Polanica-Zdrój i Duszniki-Zdrój (15 i 25 km) — uzdrowiska u podnóża Gór Stołowych, w Dusznikach Muzeum Papiernictwa i coroczny Festiwal Chopinowski
- Lądek-Zdrój (25 km) — najstarsze uzdrowisko w Polsce; ciekawostka: teatr w Gorzanowie miał z tamtejszym teatrem historyczną filię
- Wapniarka (4 km) — szczyt z trzypoziomową wieżą widokową w sercu Kotliny Kłodzkiej
