Poranek w Ząbkowicach Śląskich ma w sobie magię, której nie sposób znaleźć w gwarze wielkich miast. Słońce nieśmiało przebija się przez korony drzew, a wąskie uliczki dawnych przedmieść wciąż tkwią w półcieniu. Wybierając się spacerem w stronę ulicy Ziębickiej, usłyszysz delikatny szum wody płynącej w wąwozie. To potok Zatoka, nad którym wznosi się kamienna konstrukcja, łącząca brzegi miasta już od setek lat. Ten niewielki, dwuprzęsłowy most z figurą Matki Bożej czeka, aby opowiedzieć swoją historię i pokazać, że wielkie zabytki nie zawsze muszą być spektakularne – czasem siła tkwi w detalu.
Most Ziębicki bywa pomijany w przewodnikach, choć lokalna społeczność uważa go za serce dawnego Przedmieścia Ziębickiego. Kamienna przeprawa, wbudowana w ciąg ulicy, przenosi nie tylko samochody i pieszych. Przekracza się tu granicę czasu – z ruchliwego XXI wieku można przenieść się do lat, gdy w miejscu tym stał skromny drewniany most, a potok stanowił naturalną barierę dla kupców i podróżnych. Dzisiejsza konstrukcja, wzniesiona w połowie XVI wieku i ozdobiona w 1721 r. barokową rzeźbą, jest żywym świadkiem przemian, jakie dotknęły miasto. W cyklu „Ukryte Klejnoty” przybliżamy ten obiekt, pokazując zarówno jego materialne piękno, jak i duchowe znaczenie.
Historia i przemiany mostu
Pierwszy most w tym miejscu istniał już w średniowieczu. Drewniana przeprawa połączyła brzegi potoku prawdopodobnie na początku XIV stulecia, gdy rozwijało się Przedmieście Ziębickie. Drewno szybko ulegało działaniu wody i czasu, dlatego około 1550 r. zdecydowano się postawić trwalszy, kamienny most. Tak narodziła się konstrukcja, którą podziwiamy do dziś – dwie kamienne arkady rozpięte nad wąskim potokiem, ukazujące mistrzostwo rzemieślników renesansu.
Przez kolejne stulecia most był nie tylko elementem infrastruktury, lecz także świadkiem codziennego życia miasta. Przejeżdżały po nim wozy zbożowe, konne zaprzęgi i mieszczanie wędrujący na targ. Z roku na rok przeprawa umacniała swoją pozycję jako węzeł komunikacyjny oraz symbol łączący dwa brzegi miasta. W czasach nowożytnych Ząbkowice Śląskie podlegały kolejno Czechom, Austrii i Prusom, jednak most trwał niewzruszony. Pożary i wojny oszczędziły go – w przeciwieństwie do ratusza i części kamienic, które wielokrotnie uległy zniszczeniu. W XX wieku wraz z rozwojem motoryzacji poszerzono jezdnię i wzmocniono nawierzchnię. Na początku lat 2010. chodniki i jezdnia otrzymały nową kostkę z dwukolorowym wzorem, co przywróciło im elegancję i bezpieczeństwo.
Choć dzisiejsza konstrukcja ma już ponad 470 lat, nie brakuje w niej współczesnych akcentów. Po północnej stronie biegnie dłuższy chodnik wyłożony kolorową kostką, a po południowej – krótszy, bardziej kameralny ciąg pieszy. Za mostem, w kierunku wschodnim, rozciąga się Park im. Sybiraków – zieleń, która zachęca do dalszego spaceru. Przeprawa stała się więc nie tylko zabytkiem, ale i częścią miejskiego krajobrazu rekreacyjnego.
Rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem – barokowe przesłanie
Tym, co czyni Most Ziębicki wyjątkowym, jest barokowa figura Matki Bożej z Dzieciątkiem. Kamienna statua stanęła na moście w 1721 r. – w samym szczycie kontrreformacji. Tradycja umieszczania rzeźb świętych na mostach nawiązuje do symboliki przejścia; miał on skłaniać przechodzących do refleksji nad życiem i wiarą. Podobne figury pojawiły się w tym czasie w całej Europie, ale w Ząbkowicach ich liczba jest szczególnie zauważalna – obok Matki Bożej znajdziemy jeszcze św. Jana Nepomucena na moście św. Jana przy ulicy Kłodzkiej.
Autorem ząbkowickiej rzeźby był Johann Christoph Hampel – mieszczanin i kamieniarz, o którym zachował się jedynie lakoniczny zapis w łacińskiej inskrypcji na zachodniej stronie cokołu. Tekst głosi: Iohann Christoph Hampel, tutejszy mieszczanin i kamieniarz, 1721. Po wschodniej stronie cokołu wyryto słowa upamiętniające jego żonę Annę Rosinę Hampelin. Niegdyś na przedniej ścianie można było dostrzec dodatkowy napis: „Ku większej chwale Boga i Matki Bożej”, jednak dziś jest już nieczytelny – kamień zatarł litery, a upływający czas dodał rzeźbie patyny.
Sama figura zachwyca detalem. Maryja przedstawiona jest w klasycznej konwencji: stoi na półksiężycu, trzymając Dzieciątko na lewym ramieniu, a prawą ręką wskazuje na niebo. Jej płaszcz spływa w swobodnych fałdach, a twarz odznacza się delikatnością typową dla sztuki baroku. Dzieciątko unosi prawą dłoń w geście błogosławieństwa. Choć rzeźbiarz był amatorem, jego praca dorównuje dziełom znanych warsztatów śląskich. Umieszczona na mostku, figura przypomina mieszkańcom i przybyszom o silnej tradycji maryjnej regionu oraz o roli sztuki w życiu codziennym.
Architektura i obecny wygląd
Most Ziębicki jest dwuprzęsłową konstrukcją o łukowych arkadach wykonanych z lokalnego kamienia. Jego prosta, harmonijna forma wpisuje się w renesansową estetykę Dolnego Śląska. Po 1550 r. architekci zastosowali kamienne bloki, wzmacniając filary i łuki tak, aby mogły przetrwać kolejne powodzie. Do dziś na barierach widać ślady ręcznej obróbki piaskowca oraz spoiny łączące poszczególne kamienie. Balustrady wykonane są z kutego żelaza; na północnej, dłuższej stronie umieszczono ozdobne przęsła, natomiast po stronie południowej balustrada jest prosta i skromniejsza.
Nawierzchnia mostu składa się z kostki granitowej w dwóch kolorach – jasnej i ciemnej. Ten wzór pojawił się podczas renowacji przeprowadzonej w 2013 r., która objęła zarówno jezdnię, jak i chodniki. Dzięki niemu turyści od razu zwracają uwagę na wyremontowany fragment i dostrzegają staranność, z jaką dbano o detale. W przeciwieństwie do wielu nowoczesnych mostów, gdzie beton dominuje nad kamieniem, tu zachowano historyczny charakter. Konstrukcja jest na tyle solidna, że mimo zwiększonego ruchu kołowego nie wymagała radykalnych wzmocnień – wystarczyło uzupełnienie ubytków i poprawa izolacji.
Dodatkowym atutem przeprawy jest jej położenie. Ulica Ziębicka prowadzi z centrum miasta na wschód, w stronę terenów rekreacyjnych. Tuż za mostem znajduje się Park Sybiraków – spokojna przestrzeń porośnięta drzewami, w której mieszkańcy spacerują i uprawiają sport. Z mostu roztacza się widok na kamienice przy ulicy Ziębickiej oraz na zielone skarpy potoku. Wystarczy stanąć na chwilę przy balustradzie, by posłuchać szumu wody i zobaczyć, jak przyroda spotyka się z miejską architekturą.
Sakralne tradycje i kontekst regionalny
Ząbkowice Śląskie są miejscem, gdzie tradycja sakralna splata się z historią miasta. W odległości kilkuset metrów od mostu znajduje się słynna Krzywa Wieża – gotycka dzwonnica pochodząca z 1413 r., a w całym mieście organizuje się liczne festyny i wydarzenia kulturalne. Most Ziębicki stanowi naturalny łącznik między starym miastem a wschodnimi dzielnicami, dlatego przez stulecia był świadkiem procesji religijnych, dożynek i jarmarków. Barokowa rzeźba Matki Bożej przypomina, że w okresie kontrreformacji sztuka sakralna pełniła rolę katechezy. Umieszczanie figur na mostach miało zachęcać przechodniów do modlitwy oraz przypominać, że życie ludzkie jest wędrówką między dwoma brzegami.
Warto dodać, że w Ząbkowicach znajduje się też trójprzęsłowy Most św. Jana, wybudowany w latach 1553–1554, na którym w 1762 r. postawiono rzeźbę św. Jana Nepomucena. To pozwala zrozumieć, jak silnie rozwinięta była tutaj tradycja mostowych figur. Spacerując po okolicy, można więc przejść „szlakiem świętych rzeźb” – od Mostu Ziębickiego z Maryją po Most św. Jana z Nepomucenem – i odkryć fascynujące historie wpisane w miejską topografię.
Praktyczne wskazówki dla zwiedzających
Chociaż Most Ziębicki jest niewielki, wizyta przy nim może być początkiem ciekawej wycieczki po Ząbkowicach. Miasto leży przy drodze krajowej nr 8 i drodze wojewódzkiej nr 382, dzięki czemu można tu łatwo dojechać zarówno z Wrocławia, jak i z Kłodzka. W pobliżu działa stacja kolejowa oraz dworzec autobusowy. Sam most znajduje się w północno-wschodniej części centrum – spacer z rynku, gdzie stoi Krzywa Wieża, zajmuje około 10 minut. Dobrze jest zaplanować wizytę rano lub późnym popołudniem, kiedy światło podkreśla fakturę kamieni i rzeźby.
Warto pamiętać, że przeprawa znajduje się na ruchliwej ulicy. Dla własnego bezpieczeństwa należy korzystać z chodników i nie wchodzić na jezdnię. Zatrzymując się przy balustradzie, zwróć uwagę na inskrypcje wyryte w podstawie figury – zachowały się jedynie częściowo, ale nadal robią wrażenie. Po drugiej stronie mostu warto zejść do Parku Sybiraków, aby posłuchać potoku i zobaczyć most z niższej perspektywy. Turyści zainteresowani sztuką sakralną mogą odwiedzić także kościół św. Anny oraz ruiny zamku – wszystkie te miejsca znajdują się w promieniu kilku minut pieszo.
Dlaczego warto odwiedzić Most Ziębicki?
Jeśli zastanawiasz się, czy niewielka przeprawa może w ogóle konkurować z monumentalnymi katedrami i zamkami Dolnego Śląska, poniższa lista przekona Cię, że tak:
- Kameralny urok: w odróżnieniu od wielkich, tłocznych atrakcji Most Ziębicki oferuje intymny kontakt z historią i naturą.
- Unikalna rzeźba: barokowa figura Matki Bożej z Dzieciątkiem i inskrypcje upamiętniające rodzinę rzeźbiarza czynią ten most wyjątkowym.
- Łatwy dostęp: położenie przy głównej ulicy sprawia, że obiekt można odwiedzić podczas krótkiego spaceru z rynku.
- Połączenie z naturą: tuż obok znajduje się Park Sybiraków, a z mostu roztacza się widok na potok i otaczającą zieleń.
- Część większej trasy: razem z Mostem św. Jana tworzy ciekawy szlak figur barokowych, który pozwala odkryć duchowe dziedzictwo miasta.
Most Ziębicki w kontekście dzisiejszego miasta
Współczesne Ząbkowice Śląskie to miasto, które z jednej strony zachowało średniowieczny układ urbanistyczny, a z drugiej dynamicznie się rozwija. Ząbkowickie Centrum Kultury i Turystyki organizuje liczne festiwale, jarmarki i wystawy, a w mieście działa też Izba Pamiątek Regionalnych, Laboratorium Frankensteina oraz Baszta z Krzywą Wieżą – kultowe atrakcje regionu. Most Ziębicki pozostaje w cieniu tych bardziej znanych obiektów, ale właśnie dlatego jest doskonałym „ukrytym klejnotem”. Można tu znaleźć spokój, usiąść na pobliskiej ławce i poczuć, jak upływający potok opowiada historię kilku stuleci.
Dla mieszkańców most jest częścią codzienności. Dzieci wracające ze szkoły zatrzymują się, by rzucić patyk do wody, starsi przechodnie zerkają na statuę Maryi, składając krótką modlitwę. Lokalni fotograficy polują na chwile, gdy poranna mgła osadza się na balustradzie, a rzeźba wyłania się z niej niczym duch przeszłości. Nie sposób przejść obojętnie obok miejsca, w którym łączą się historie rodzin, artystów i podróżnych z wielu epok.
Most Ziębicki, choć niewielki, łączy w sobie elementy architektury, sztuki i natury. To przykład tego, jak wiele można odkryć, zbaczając z utartych szlaków turystycznych. Otwiera również bramę do zgłębiania bogatej kultury Ząbkowic Śląskich i całego Dolnego Śląska. Dlatego podczas kolejnej wizyty w regionie warto zadać sobie pytanie: czy znamy wszystkie historie, które czekają tuż przy naszym szlaku? Może odpowiedź znajduje się właśnie na moście, gdzie kamień spotyka wodę, a cisza opowiada więcej niż tysiące słów.
